هنر شیشه گری

1394-10-22
هنر شیشه گری

یکی از صنایع دستی کاربردی زیبای ایران «شیشه گری» نام دارد که عبارت است از ساخت ظروف شیشه ای با روش های مختلف شیشه گری و با استفاده از خمیر مذاب شیشه (شامل سیلیس، خرده شیشه، عناصر ذوب کننده، تثبیت کننده و شفاف کننده) (یاوری، 1392: 211).

شیشه جسمی شفاف، شکننده و مذاب است که بدون متبلور شدن، سرد و سخت می شود. ماده اولیه آن سیلیس است که به صورت سنگ چخماق و شن در محل هایی که صخره های مذاب به سرعت سرد شده اند وجود دارد. در ابتدا «شیشه» به صورت طبیعی مورد استفاده انسان قرار می گرفت. سختی و برندگی شیشه های طبیعی که از بقایای آتش فشان ها است، نظر انسان را برای ساخت ابزار و ادوات جلب نمود. سپس مواد لازم تهیه و در کوره های مذاب به صورت مهره هایی ساخته و استفاده شد. در آن زمان شیشه به صورت توده ای ساخته می شد تا این که « بوری » یا « میله دَم » که زمان و مکان اختراع آن مشخص نیست، مورد استفاده قرار گرفت و تحول عظیمی در ساخت شیشه گری به وجود آورد که تا به امروز نیز مورد توجه است. ساخت قالب های فلزی و دمیدن خمیر شیشه در آن ها برای سرعت بیشتر در تولید، استفاده از تزیینات خاص و تولید فرم های ساده پس از «بوری » در بیشتر کارگاه های شیشه مرسوم شد و هنوز هم با این روش تولیدات متنوعی به بازار عرضه می شود (سید صدر، 1388: 253).

تاریخچه شیشه گری

قدیمی ترین نمونه ها از شیشه های دست ساز در خاورمیانه پیدا شده است. باستان شناسان معتقدند سومری ها در هزاره سوم قبل از میلاد با شیشه آشنایی داشته داشته اند. از زمان هخامنشیان، شواهد اندکی برای استفاده کلی از شیشه در دست است. در میان گنجینه های تخت جمشید تنها چند ظرف شیشه ای  وجود دارد که به روش فشردن در قالب ساخته شده است. آثار شیشه ای کهن نشان می دهد که تا قبل از سده اول پیش از میلاد، از شیشه فقط به حالت توده ای استفاده می کرده اند. با کشف اشیای شیشه ای زمان پارت ها و ساسانیان می توان گفت صنعت شیشه سازی در ایران رواج کامل داشته و از دو روش ساخت «دمیدن در قالب» و «دمیدن آزاد» استفاده می شده است. در دوره اسلامی شهرهای ساوه، ری و گرگان و در قرن های سوم و چهارم هجری دو شهر نیشابور و سمرقند از مراکز مهم شیشه گری در ایران بوده اند. از دوره سلجوقیان تا دوره مغول، ظرف های شیشه ای بسیار زیبا با تزیینات مختلف به صورت مینایی، تراشیده یا با نقوش افزوده از کوره شیشه گران شهرهای مختلف ایران بیرون می آمده است. در دوره صفویه برای احیای صنعت شیشه تلاش زیادی شد تا آنجا که از شیشه گران ونیزی برای آموزش صنعت گران ایرانی دعوت شد و اینان توانستند این هنر را در اصفهان و شیراز گسترش دهند. با توسعه صنعت شیشه در اروپا و ورود آن به ایران، شیشه گران سنتی دست از کار کشیدند، به طوری که تولید شیشه سنتی به کارگاه های کوچکی در شهر ری محدود شد. در حال حاضر بیشترین محصولات شیشه دست ساز در بیش از 30 کارگاه شیشه گری در تهران، حوالی شهر ری و جاده ساوه تولید می شود. اما کارگاه هایی برای تولیدات مصرفی به صورت نیمه دستی و پرسی در اصفهان، کاشان، شیراز، میمند فارس و سایر نقاط کشور کم و بیش فعال است (سید صدر، 1388: 253-255).  

از انواع متداول روش های ساخت شیشه به سه روش شیشه گری فوتی (Glass blowling)، فوتی قالبی و پرسی می توان اشاره کرد.  

 

گلدان شیشه ای ساخته شده به روش شیشه گری فوتی و تزیین به روش نقاشی روی شیشه

شیوه ساخت

برای تولید شیشه فوتی ابتدا مواد اولیه مصرفی که عمدتاً خرده شیشه است در داخل کوره ریخته و حرارت داده می شود تا به صورت مذاب در آید. این عمل، یعنی تبدیل شیشه خرده به شیشه مذاب به نسبت درجه حرارت کوره، بین ۳۶ تا ۴۸ ساعت به طول می انجامد. هنگامی که شیشه به صورت کاملاً مذاب در آمد، استاد کار وسیله ای فلزی بنام دَم را به داخل شیشه مذاب فرو برده و کمی آنرا می چرخاند. بعد از اینکه مقدار کمی از شیشه مذاب که اصطلاحاً بار نامیده می شود از داخل کوره برداشت، در لوله می دمد تا گوی کوچکی که به گوی اول موسوم است به دست آید. بعد از سرد و سخت شدن این گوی مجدداً دَم را به داخل شیشه مذاب فرو برده و شیشه لازم را برای ساخت وسیله مورد نظر را بر می دارد. تهیه گوی اول به صنعتگر کمک می کند تا مقدار شیشه ای که در مرحله ی دوم بر می دارد در تمام نقاط دارای قطر مساوی بوده و شیئی که ساخته می شود در تمام نقاط قطر یکسان داشته باشد. اما بدلیل آنکه در این مرحله، غلظت شیشه مذاب برای فرم پذیری کم است و از سویی حتماً می بایست دارای قطر مساوی و فرم مناسب باشد، لوله دَم روی میله ای که دارای شاخه است قرار گرفته و صنعتگر ضمن چرخاندن مداوم آن به وسیله قاشق چوبی به فرم دادن شیشه می پردازد. برای پیشگیری از چسبیدن شیشه مذاب به قاشق هر چند وقت یکبار آن را به وسیله ی آب خیس می کند که به این کار قاشقی کردن بار می گویند. سپس گوی در داخل قالب قرار گرفته و عمل دمیدن به وسیله دهان و در مواردی به وسیله کمپرسور انجام می شود. شیشه گری پرسی نیز همانند شیشه فوتی نیاز به سرد شدن تدریجی دارد و به همین جهت می بایست بعد از تکمیل، جهت رسیدن گرمایش به درجه حرارت هوای معمولی، داخل گرمخانه قرار داده شود. بعد از مرحله ساخت نوبت به عملیات تکمیلی می رسد و محصول شیشه ای به وسیله تراش، نقاشی یا مات کردن تزئین می گردد.

اشیای ساخته شده شیشه ای اگر در مجاورت هوای عادی قرار گیرند، پس از لحظه ای که سطح شیشه سرد شد و درون آن هنوز گرم است، می شکند. بنابراین باید به تدریج و در مدتی طولانی خنک شود. برای خنک شدن تدریجی اشیای ساخته شده از شیشه  در کارگاه، گرمخانه ای با 45 تا 55 درجه سانتیگراد حرارت، وجود دارد که این اشیاء را درون آن قرار داده، سپس کوره را خاموش می کنند تا اشیاء هم زمان با سرد شدن هوای داخل کوره خنک شوند. معمولا بین 24 تا 48 ساعت طول می کشد تا کوره به درجه حرارت هوای عادی برسد (سید صدر، 1388: 255).  

تولید شیشه های رنگی

 تولید شیشه های رنگی در ابعاد وسیع و رنگ های زیبا و متنوع صورت می گیرد. بدین منظور از اکسیدهای فلزی در ترکیب با خمیر شیشه استفاده می گردد. در ذیل به عنوان نمونه به چند اکسید اشاره شده که در ترکیب با خمیر شیشه و پس از حرارت دیده در کوره چه رنگی بدست می آید.

اکسید آهن: رنگ سبز روشن و تیره بدست می دهد.

اکسید کُرُم: سبز زرد با آبی سبز تولید خواهد کرد.

اکسید مس: معمولاً رنگ سبز یا آبی سبز خواهد داد و در بعضی حالات نیز رنگ قرمز ایجاد می کند (سید صدر، 1388: 257).

بطری شیشه ای ساخته شده به روش شیشه گری فوتی قالبی

انواع روش های تزیین در شیشه گری

1- آب گَز کردن 2- مات کردن ( که به دور روش استفاده از مواد شیمیایی و استفاده از دستگاه سَند پلاست انجام می شود) 3- تراش شیشه 4- نقاشی روی شیشه. امروزه از تزیینات دیگری مانند تلفیق شیشه و فلز، به ویژه فلز مس استفاده می کنند. موج انداختن روی شیشه نیز هنگام ساخت و با استفاده از قالب صورت می گیرد (سید صدر، 1388: 257-258).

روش نگهداری ظروف شیشه ای دست ساز حفاظت از ضربه، حرارت و آتش مستقیم و ناگهانی، سرد و گرم شدن یکباره ( تغییر دمای ناگهانی) است و با آب و شوینده های معمولی قابل شستشو می باشند (یاوری، 1392: 211).

منابع

یاوری، حسین ( 1392) هنرهای سنتی ایران در یک نگاه. تهران: انتشارات سیمای دانش 

سید صدر، سید ابوالقاسم (1388) دایره المعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن. تهران: انتشارات سیمای دانش  

 

1 نظر تا کنون درج شده است

    • Avatar
      Mohammad Danaie
      1398-08-07 20:30:20

      سلام وقت بخیر ممنونم از مطالب خوبتون آدرس یا تلفن چند تا از این شیشه گری های تهران یا حوالی رو میخوام شما میتوانید کمکم کنید

دیدگاه خود را ارسال کنید

* نام و نام خانوادگی
* ايميل: (ايميل شما منتشر نمي شود)
* متن نظر:
* عبارت امنيتي را وارد نماييد