زیورآلات زنان بلوچ

1394-08-10
زیورآلات زنان بلوچ

مقدمه:

قوم بلوچ اجتماعی است طبقاتی و اختلاف طبقاتی در کلیه شئون زندگی مردم بلوچ نمایان است. همچنین در بیشتر مناطق آن، مخصوصاً در زمان های دور، جامعه بلوچ مانند بسیاری از جوامع دیگر، مرد سالاری بوده، در حالی که زن دوشادوش مرد در همه عرصه های زندگی حضور داشته است. یکی از نمود های فرهنگ طبقاتی در بین مردمان بلوچ را می توان در بین زیورآلاتشان جستجو کرد. این مقاله به یکی از محورهای هنرعامه این مردم، یعنی زیورآلات زنان بلوچ اختصاص یافته است. زیورآلاتی که در حال حاضر کاربردشان محدود است یا به طور کلی از بین رفته اند. ولی بررسی این موضوع می تواند گواهی این مدعا باشد که زنان این منطقه طبعی ظریف و سلیقه ای زیبا داشته و مردان این قوم هم، تمام زیبایی ها را برای زن های خود می خواسته اند.

طلا و زیورآلات در زندگی زن بلوچ آنچنان رسوخ کرده که زندگی بدون داشتن قطعه ای طلا برایش، زیبایی نداشته و ندارد. چنین زیورآلاتی را که استادانه منقوش و مزین به نگین های گوناگون شده اند، باید هنر دست و نشانه خلاقیت صنعتگران ماهر و حاذقی دانست که اُستا یا استاد نامیده می شوند.

هنر زرگری از سابقه ای دیرینه برخوردار است و هنرمندان سرزمین پهناور بلوچستان، که نسل در نسل به حرفه زرگری مشغول بوده اند، در کار خود حداکثر مهارت و ذوق را به کار برده و به خلق زیبایی ها پرداخته اند. تاریخچه هنر زرگری دقیقاً مشخص نیست؛ ولی می توان آغاز این هنر را همزمان با پیدایش هنرهای سنتی دیگر دانست. در جامعه طبقاتی بلوچستان، زرگری حرفه خاص طبقه ای به نام اُستا یا استاد بوده و هست که نسب خود را به حضرت داوود(ع) می رسانند. بر اساس طبقه بندی اجتماهی قوم بلوچ، طبقه استاد، ششمین طبقه جامعه است. طبقات برتر، زرگری را کسر شأن می دانستند؛ اما امروزه نسبت به این هنر تعصبی وجود ندارد و به زرگری به عنوان یک هنر ظریف و قابل تقدیر نگاه می شود. نقش و نگار هایی که زرگران بلوچ بر روی زیورآلات کار می کنند بیشتر الهام گرفته از طبیعت و شاخه و برگ های درختان است. این تشابه بین نقوش را در هریک از هنرهای دیگر چون منبت کاری، تذهیب و قالی بافی می توان دید و در واقع ارتباطی است فطری با طبیعت. بعضی از نقش و نگارها و نقوشی که انسان های اولیه بر روی سنگ ها و دیواره غارها حک کرده اند، در این آثار دیده می شود و استادکاران ماهر با استفاده از این نقوش به ساخت زیورآلات پرداخته اند.

تقسیم بندی زیورآلات بلوچ: 1- زیورآلات سر و مو 2- زیورآلات گوش 3- زیورآلات بینی 4-گردنبندها و سینه ریزها 5- زیورآلات دست 6- زیورآلات پا

زیورآلات سر و مو

1- مودیگ(moudig): قطعه ای استوانه یا خمره ای از جنس نقره است که از دو طرف سوراخ شده و منقوش به طرح ماه، ستاره، شاخ و برگ و آن ها را چون دانه های تسبیح در موی بافته شده قرار می دهند ودور رشته موی بافته شده را بهم متصل کرده به پشت سر می اندازند.           

2- سر مودی(sar moudi): شکل، نقش و جنس آن مانند مودیگ است، با این تفاوت که بزرگ تر از مودیگ و تنها یک عدد است و برای اتصال دو رشته موی بافته شده به کار می رود.

3- کید(keid): این قطعه که به کید صدی هم معروف است در ناحیه پیشین سر و روی موها قرار می گیرد و به شکل قطعاتی گرد یا شش یا هشت ضلعی کوچک طلایی مزین به نگین های فیروزه و یاقوت است. این نوع کید، زیورآلات عروس هاست و زن های دیگر نیز جهت شرکت در جشن های عروسی و مهمانی از آن ها استفاده می کنند.

                          

4- کید دُر(keide dorr): به همان صورت کید است و از جنس طلا، با این تفاوت که خیلی ساده تر و باریک تر است و نگین و قطعه شمس در قسمت وسط ندارد و در همه حال مورد استفاده قرار می گیرد تا نگه دارنده دُرها باشد.

5- شمس: همان قطعه ای است که در وسط کید قرار می گیرد. از این قطعه به صورت جداگانه  در حالی که به زنجیر و گیره ای متصل است می توان استفاده کرد و از وسط فرق سر بر روی پیشانی آویزان نمود.

6- سربند یا پَتّی(patti): دایره هایی طلایی مزین به فیروزه و یاقوت دوخته شده بر پارچه در دو ردیف است که مانند یک تل برای نگه داشتن موها بکار می رود و در انتهای آن دو بند دارد که پشت سر گره می خورد و دقیقاً زیر کید قرار می گیرد.

7- چنگک یا چانک(cank): گیره کوچک مخصوصی است از جنس طلا یا نقره که به وسیله نخی گوشواره ها را به موهای سر محکم می کند و حافظی است برای گوشواره. همچنین برای کسانی که کید یا دُر ندارند عمل کید را انجام می دهد و از پارگی نرمه گوش جلوگیری می کند.

8- ِچکّا یا سنجاک سر: قطعه طلایی است به صورت نیم دایره تراشکاری شده مزین به نگین های فیروزه، مروارید و الماس به صورت سنجاق سینه که با گیره و حلقه ای در یک طرف سر روی موها محکم می شود و عملاً مانند پنس یا گیره است و برای جلوه ی موهای سر و نگهداری موها در پشت گوش به کار می رود.

9- پور: زیوری است که آن را به وسیله گیره ای که متصل به موها است بالای چشم ها آویزان می کنند.

10- چُلمُب: قطعه ای گنبدی شکل از طلا که با مهره هایی چون مروارید، فیروزه و یاقوت در اطراف و یک یاقوت در وسط است که بجای گوشواره، با حلقه یا گیره ای در کنار گوش و در انتهای کید آویزان می شود.

زیورآلات گوش

1- دُر(dorr): نوعی گوشواره نسبتاً سنگین و بزرگ است به شکل قپه ای از طلا که به دو صورت ساده و منقوش ساخته می شود.

2- جومکا یا جومکه: نوعی گوشواره با نقش و نگار و مزین به نگین های یاقوت به سبک گوشواره های هندی و یک جفت است.

3- کرتی یا بادی: یک جفت حلقه طلایی تراشکاری شده منقوش و مزین به نگین های یاقوت است که برای هر گوش یکی از آن ها استفاده می شود و جای آن در سوراخ بین لاله و نرمه گوش است. زنجیری هم دارد که دور تا دور آن را می گیرد و در داخل حلقه های بادی محکم می شود. اخیراً زنجیر آن به طرف پایین آویزان می گردد.

4- نالُک(nolak): گوشواره ای است از جنس طلا به شکل هلال ماه که در وسط آن نگین الماس یا یاقوت یا فیروزه نصب می شود.  هر نالک از چهار هلال تشکیل شده و یک جفت آن هشت هلال دارد و در جای والی آویخته می شود.

5- والی: حلقه هایی ساده و بدون نقش و نگین از طلا که معمولاً چهارتا شش جفت آن ها در حاشیه غضروفی لاله گوش آویزان می شود.

6- کُنَّل(kunnal): شکل آن تقریباً مانند والی است.

7- گُنبدو(gonbodo): گیره ای است طلایی یا نقره ای که بین گوش و چشم و زیر بناگوش آویزان می شده است.

زیورآلات بینی

1- پلوه(poluh): زیوری طلایی که در غضروف بین دو سوراخ بینی قرار می گیرد. شکل آن مانند قفلی است بیضی شکل با نگین نسبتاً بزرگی از فیروزه که هنگام آویزان شدن دقیقاً بر روی لب قرار می گیرد ولی به علت سنگینی آن جزو زیورآلات همیشگی قلمداد نمی شده و بیشتر در مراسم شادی از آن استفاده می کردند که امروزه فقط برخی زنان مسن از آن استفاده می کنند.

2- پُلّک( pollok): زیوری از جنس طلا به شکل سکه که گاهی با نگینی از یاقوت یا فیروزه تزیین می شود و گاه به شکل گلی با گلبرگ های ظریف، تراشکاری می شود و با گیره ای در سوراخ پره بینی قرار می گیرد.

3- لانتی یا تاج پولی: زیوری از جنس طلا، منقوش و تراشکاری شده مزین به نگین های یاقوت و الماس بوده که در سوراخ پره بینی می انداختند. لانتی به زنجیرِ گیره داری متصل بود و این زنجیر را از وسط پیشانی یا کنار صورت از میان چشم و گوش به طرف سر برده و به موها متصل می کردند.

4- لرزونک یا پُلُّک لرزونکی: نوعی پُلُّک ولی بزرگ تر از آن که دور آن زنجیر هایی داشته و گاهی در انتهای آن مروارید یا فیروزه یا یاقوت آویزان و در داخل پره بینی می انداختند و چون هنگام راه رفتن و یا حرکت گردن، زنجیر هایی که روی پره بینی قرار داشت می لرزیدند به این نام معروف شده است.

 گردنبند ها و سینه ریزها

1- تاسِنی یا سِنجاک(سنجاق): از جنس طلا و یکی از زیباترین و خوش نقش ترین زیورآلات زنان بلوچ است که در قالب فرم نیم دایره دندانه دار با برگ های نازک طلایی در حاشیه و نگین های فیروزه و یاقوت بر سطح آن ساخته و جلوی پیراهن در قسمت سینه نصب می شود.

2- کَپَکو(kapaku): همان گلوبند است با این تفاوت که قطعات طلای آن به شکل مخروطی یا نیم دایره اند. این قطعات روی پارچه سیاه رنگی به اندازه دور گردن دوخته می شوند. نوک هر نیمکره یا مخروط به صورت یک در میان با نگین های یاقوت و فیروزه تزیین می شود.

3- موُرت: گردنبندی است از بافته های مروارید و فیروزه همراه با قطعات طلایی در دو ردیف که پایین تر از کپکو به گردن بستته می شود و گاه به تنهایی استفاده می شود.

4- تِکّ یا رِدوی(redui): سینه ریزی است که قطعات آن به شکل سکّه کامل یا ماه کامل است و گاهی به آن ماه هم می گویند. تعدادی از این سکه های مزین به نگین را به رشته ای بافته شده از مروارید می کشند وپشت گردن با نخی محکم می بندند.

5-زُباددان: یکی دیگر از گردنبندهاست، از جنس طلا و گاهی نقره که قسمت اصلی آن قطعه ای استوانه شکل بود که دَرِ آن از یک طرف بازو بسته و برای نگهداری عطر استفاده می شده است.

6- تایید یا جا قرآنی: نوعی گردنبند از نقره یا طلا است که قطعه اصلی آن به اندازه کف دست و بصورت مکعب مستطیل بوده و از یک طرف باز و بسته می شود. در داخل آن قرآن کوچک یا دعا قرار می دادند و در گذشته زنان بلوچ سند ازدواج خود را درون آن می گذاشتند و با زنجیر به گردن می آویختند.

7- کجکول(کشکول): زیوری کاسه گونه و طلایی است که به تنهایی استفاده نمی شود، بلکه در وسط تک(ردوی) قرار گرفته و همراه باآن استفاده می شود.

8- هار بادام: گردنبند بزرگی از جنس طلا است که قطعات ریزی به شکل بادام های کوچک درسراسر گردنبند وجود دارد.

9- سرزیهی یا سرجیگی: زِیه یا جیگ به معنای جلو پیراهن(پیش سینه) است. سرزیهی از جنس نقره است که آن را با سنجاق قفلی جلوی پیراهن آویزان می کنند.

10- روچ(خورشید): روچ زیوری است که اغلب دز زیر ماه(تک) روی سینه آویخته می شود. 

11- تُسک: این زیور شامل یک ردیف سکه های طلایی است که در گذشته زنان بلوچ به گردن می آویختند.

 12- جَوَکّ: مانند گلوبند به گردن آویخته می شود و روی سینه قرار می گیرد.

 زیورآلات دست

1- چَلّه یا مُندریک(انگشتر): انگشتری است از جنس نقره یا طلا با تزیینات تراشکاری و نگین های یاقوت، فیروزه، عقیق و...

2- پنجه یا پنجه ای: پنجه دو تا پنج انگشتر از طلا است که هر انگشتر به زنجیری متصل بوده و این زنجیر ها در پشت دست به قطعه ای طلایی به شکل قلب یا نیم کره که با نگین های یاقوت مزین شده متصل می شوند. این قطعه توسط زنجیری به یک دستبند متصل و دور مچ محکم می شود.

 

3- چودی(دستبند): دستبند پهنی است از جنس نقره یا طلا که توسط قفلی باز و بسته می شود.  

4-  گَبّ( النگو): النگویی نقره ای است که اکنون به فرم ظریف تر و با نقش و نگار متنوع تر و به تعداد بیشتری از جنس طلا ساخته و در دست می کنند. 

5-دستونک : زیوری که روی مچ دست بسته می شود و به شکل مهره هایی شامل یاقوت، فیروزه، مروارید، عقیق و... است و این دانه ها را مانند دانه های تسبیح به نخ می کشند و دور مچ دست می بندند.   

6-سَنگه یا سَنگو: النگویی از نقره و توخالی است که داخل آن سنگریزه یا ماش یا گلوله های خیلی ریزفلزی می ریزند تا هنگامی که دست حرکت می کند صدا ایجاد کند. این زیوربالای آرنج قرار می گیرد.

7- باهوبند(بازوبند): باهوبند زیوری از جنس نقره و توخالی است که داخل آن نیز، سنگریزه می ریزند ولی دو سر آن به هم وصل نیست.

زیورآلات پا

1-کندگو(kandagoo): حلقه های ساده مارپیچ یا جدا از هم بدون نگین از جنس طلا که دوتا چهار حلقه از آن را در دو انگشت کناری انگشت شصت پا می کردند.

2- پادیگ یا پای اورنجن یا خلخال: زیوری به شکل حلقه ای از طلا یا نقره و امثال آن که در پای کنند.

3- پازیب: از جنس طلا به صورت زنجیری است به اندازه دور مچ پا که دور تا دور این زنجیر قطعات برگ مانندی آویزان است و به وسیله دو گیره که در هم محکم می شوند به مچ پا محکم می گردد.

امروزه زیورآلات بلوچ همچون بسیاری از هنرهای این منطقه درحال منسوخ شدن و فراموشی است و در مناطق محدودی از آن زیورسازی بلوچ و به شیوه ای سنتی انجام می شود. زرگری در سه شهرستان ایرانشهر، سراوان و چابهار بیشتر از بقیه مناطق بلوچ نشین رونق دارد. در گذشته استادکاران هر منطقه مبدع سبکی با نام همان منطقه بوده اند. مثلاً زرگران سراوانی زیوری به نام سنجاک(سنجاق) می ساختند با شیوه یا به اصطلاح خود"جنگ"(= سبک) سراوانی و یا زرگران ایران شهری همین سنجاق را می ساختند با سبک یا"جنگ" ایرانشهری و...

منابع:

کریمی، نسرین.1382. زیورآلات زنان بلوچ. مجله فرهنگ مردم . سال دوم - شماره 6 و 7. ص 47 تا 59.

 

1 نظر تا کنون درج شده است

    • Avatar
      mohamad saleh
      1396-11-01 16:38:57

      خیلی خوب بود بیست بیست منم اشنا شدم با پوشاک انها

دیدگاه خود را ارسال کنید

* نام و نام خانوادگی
* ايميل: (ايميل شما منتشر نمي شود)
* متن نظر:
* عبارت امنيتي را وارد نماييد