تزیینات سفالینه های غیرلعابی

1398-04-22
تزیینات سفالینه های غیرلعابی

تزیینات سفالینه های غیرلعابی

در مقاله پیشین به تاریخچه و نحوه ساخت و پرداخت سفالینه های غیر لعابی پرداختیم. آنچه در این مقاله بررسی خواهیم کرد روش های تزیین این سفالینه ها می باشد.

تزیین

هر گونه فعالیتی که برای آرایش ظروف سفالی انجام می ‌گیرد، تزیین نامیده می‌شود. برای تزیین روش های مختلفی وجود دارد.

تزیینات نقطه چین وگود : در این نوع تزیین، نقاط مورد نظر ظروف سفالی را در حالت نیمه خشک با ابزار نوک تیز به صورت نقطه های فرو رفته تزیین می‌ کنند. نمونه این ظروف در کاوش های شوش، جعفر آباد، چغامیش وفلات مرکزی دیده شده است.

 تزیینات سفال

ترصیع یا نگین نشاندن : ترصیع یعنی نشاندن گوهر یا جواهر روی شئ؛ این شیوه در دوران باستان قبل از اینکه روی سفال متداول شود روی مجسمه ها- با نشاندن سنگ های رنگین به جای چشم وتزینات گردنبند یا دسته شمشیرها وسلاح ها – ودردوره های بعد روی ظروف و سایر وسایل مرسوم بوده است. در دورا ن اسلامی بخصوص ظروف ساده بدونه لعاب را با قطعات لعابی یا خمیر شیشه و خرمهره های رنگین مرصع می‌ کردند. در عمل ترصیع گاهی اوقات از قبل، محل نشاندن تزیینات را آماده می ‌کردند وگاهی به هنگام خیس بودن سفال، قطعات مورد نظر را می‌ نشاندند و سپس سفال را به کوره می‌ بردند.

  تزیینات سفال

تزیین پوششی یا اسلیپ : در این روش گل رس را با آب ترکیب کرده، به صورت دوغاب در می ‌آورند. پس از خشک شدن ظرف، آن را در ظرف دوغابی فرو برده، یا با پر پرندگان، مثل قلمو دوغاب را بربدنه ظرف می‌ مالند. گاهی برای تغییر رنگ بدنه ظرف از دوغاب رنگی استفاده می ‌کنند. شیوه دیگری که با این تکنیک نزد سفالگران کار برد دارد، شیوه اسگرافیا تو یا خراش دادن و تراشیدن است. سفالی که قبلا  با لعاب گل پوشش داده اند با شیئ نوک تیز خراش می ‌دهند و سپس به کوره می ‌برند. دراین نوع سفال های لعابدار محل خراش داده را با رنگ، قلم گیری نموده و سپس لعاب یک رنگ شفاف می ‌دهند تا نقش خراشیده شده زیر لعاب خود را نشان دهد .

 تزیینات سفال

تزیینات صیقل کاری : درتزیینات صیقل کاری به نحوی سطح ظروف را با ایجاد نقش داغدار می ‌کنند، طوری که نقوش زیگزاگ یا شطرنجی بسیار زیبا روی زمینه مات وزبر ظروف برق می‌ زند. 

 تزیینات سفال

 اوج این نوع تزیین روی سفال خاکستری بویژه در هزاره اول قبل از میلاد است که نمونه های بسیارزیبای آن را روی سفال های سیاه حسنلو وخاکستری خوروین می‌توان دید. 

 تزیینات سفال

تزیین برشدار : در این نوع تزیین، خمیر سفال را به وسیله قلمی از نی  یا چوب می‌خراشید ند. این نوع تزیین بیشتر اوقات با دست آزاد (بدونه تکیه گاه ) انجام می ‌شد. برای ترسیم خطوط افقی از چرخ استفاده می‌کردند، بدین صورت که نوک قلم در مقابل قطعه سفالی که در حال چرخیدن بود، بی حرکت قرار می‌ گرفت و خطوط افقی ایجاد می نمود. برای ایجاد خطوط موج دار عمودی، سفال را ثابت نگه می داشتند وخطوط را از بالا به پایین و برعکس ترسیم می ‌کردند.

نقوش این نوع تزیین، بیشتر خطوط موازی، افقی یا عمودی، منحنی یا موج دار می باشد .

  تزیینات سفال

معمولا خطوط عمیق تر در روی سطح، موجب مقاومت کمتر سفال ‌شده وبه شکستن سفال در محل شیارها می ‌انجامد.  نمونه های مختلف این نوع تزیین، در سراسر ایران پراکنده بوده و محصولات مراکز مختلف، تقریبا به هم شباهت دارند.

 

تزیینات کنده کاری : این نوع تزیین نیز مربوط به قبل از خشک شدن سفال است. ظاهرا آغاز این روش، پس از ساخت ظروف منقوش در عصر مفرغ و در دوره رواج ظروف سفالی خاکستری رنگ است، که ظروف سفالی از لحاظ تنوع در شکل با ظروف فلزی رقابت می‌کردند. این روش که برای سفالگران باستانی روشی شناخته شده بود وامروزه نیز مرسوم است، خود می تواند به نقش کنده خطی و نقش کنده لایه ای تقسیم شود. در روش نقش کنده خطی، نقش به صورت خراش پس از انتقال طرح بر سطح بدنه، با استفاده از ابزار نوک تیز که حالت سوزنی دارند انجام می شود.

  تزیینات سفال

بدیهی است این روش نیاز به دقت ونیروی زیادی ندارد؛ ضمن آن که خمیر از بدنه سفالی برداشته نمی‌ شود. اما در روش نقش کنده لایه ای چون باید لایه یا لایه هایی از سطح بدنه بر اساس طرح ونقش مورد نظر برداشته شود؛ هم به صرف وقت و دقت زیاد نیاز است و هم مهارت کافی را می‌ طلبد تا با بهره گیری از ابزاربرش که باید دارای تیغه ای تیز وبرنده باشند، بتوان کاری زیبا را به انجام رسانید. گفتنی است در خاتمه کار تزیین، باید با اسفنج نرم و مرطوب به رفع ناهمواری های  حاصل از نقوش کنده شده پرداخت .

  تزیینات سفال

تزیینات افزوده وبرجسته: در این روش همان طور که از نامش پیداست، قصد آن است که به شیوه بهره گیری از خمیر یا از طریق لایه چینی طرح ونقش بر بدنه خام افزوده گردد. لذا یا طرح ها و نقوش به صورت تکه های از خمیر بر بدنه خام چسبانده می ‌شود؛ و یا بعد از انتقال طرح روی بدنه، به تدریج دوغاب غلیظ گل به وسیله قلم مو بر روی محل مورد نظر گذاشته می ‌شود، تا برجستگی مناسب ومورد نظر حاصل شود.

گاهی این افزوده کاری ها شامل دسته های تزیینی، پایه های خراطی شده مجزا یا لوله ها و آبریزهایی است که قبلا درست شده و به ظرف الحاق می ‌شود.

  تزیینات سفال

در کل این روش بیشتر در ظروف سفالین بدونه لعاب به کار می‌رود، ولی گاهی در ظروف لعاب دار هم استفاده می ‌گردد.

   تزیینات سفال

زیینات مهری یا استامپی : در این روش نقوش مورد نظر بر روی مهرهایی از جنس فلز، سنگ، چوب، سفال ویا لاستیک حک می ‌شود. و با اعمال فشار بر پشت مهر، نقش روی بدنه انتقال می ‌یابد.

روش تزیین ظروف با مهر یا قالب، سابقه ای طولانی دارد. از زمان پیدایش مهرهای استوانه ای برای نشان دادن مالکیت یا علائم مشخص دیگر، کاربرد آن روی سفال نیز متداول شده است. نمونه های نقوش مهری در ایران را در شوش، حصار، سیلک، تل باکون ودر بین النهرین می ‌توان دید. موضوع این مهرها وقایع روزمره زندگی یا نمادهای مانند نقش بز به صورت قرینه در دو طرف درخت زندگی می باشد. اثر مهر روی سفال و گل بصورت برجسته مشاهده می ‌شود.

  تزیینات سفال

روش مشبک : در این روش بعد از انتقال طرح بر بدنه سفالی، فضاهای منفی آن با دقت و با ابزار برش ظریف، بریده می ‌شود؛ تا طرح اصلی به صورت مشبک نمایان شود .

در واقع این تزیین با سوراخ کردن و بریدن قسمت هایی از بدنه سفال ایجاد می گردد. در  ابتدا این روش فقط در ساختن اشیا مشخصی مانند: انواع شمعدان ها به کار می ‌رفت. چراکه با عبور نور از سوراخ ها و حفره های آن، زیبایی خاصی به وجود می‌آمد. به دلیل وجود سوراخ و برش بر بدنه ظروف، این روش برای ظروف مصرفی که جهت نگهدار ی یا حمل مایعات کاربرد دارد، مناسب نمی باشد.

 تزیینات سفال

سفالینه ها سال هاست که در زندگی زمره ما حضور و کاربرد دارند. امید است با این مقاله مختصری با این هنر آشنا شده باشید.

 

منابع:

  • کامبخش فرد، سیف الله. (1392). سفال و سفالگری در ایران. تهران: ققنوس.
  • گرجستانی، سعید. (1384). آموزش هنر و فن سفالگری. تهران: دانشگاه هنر.
  • یاوری، حسین (1384). سفال و سرامیک سازی. تهران: ایران شناسی.

 

 

 

 

 

 

دیدگاه خود را ارسال کنید

* نام و نام خانوادگی
* ايميل: (ايميل شما منتشر نمي شود)
* متن نظر:
* عبارت امنيتي را وارد نماييد