کدو قلیانی، هنری سبز از شمال ایران

1398-02-10
کدو قلیانی، هنری سبز از شمال ایران

شمال ایران سبزترین رنگ در صفحه کشور عزیزمان است؛ با مردمانی هنرمند که از نعمات بی شمار این خطه سبز بهره برده و هنری زیبا و جاودان را خلق می کنند.

یکی از صنایع دستی تزئینی وکاربردی ایران کدوی منقوش نام دارد که از تولیدات بومی شمال ایران است.در این صنعت، بر روی نوعی کدو به نام کدو قلیانی  یا قلیان کویی  با ابزاری ساده نقش‌ اندازی می‌ شود.

1

در این هنر، کدو را حین رشد با استفاده از قالب های چوبی به شکل و فرم مورد نظر در می‌ آورند و بعد از خشک شدن، نقوش مختلف گیاهی، جانوری و یا اشکال هندسی بر سطح آن ایجاد می‌ کنند. گاهی اوقات کدوها با استفاده از مواد طبیعی رنگ آمیزی می‌ شوند. مرکز عمده فعالیت این هنر شهرستان‌ های آستانه اشرفیه، لنگرود و لاهیجان ( روستای لیالستان ) است.

2

درباره کدو قلیانی

کدو قليانی يک محصول کشاورزی و نوعی کدو است که فقط برای ساخت قليان کاشته می ‌شده است. کدو را در آخرين هفته ‌های رشد روی بوته داخل قالبی قرار می ‌دادند، تا شکل کدو به ‌شکل آن قالب درآيد و پس از رسيده شدن، آن‌ را خشک و داخل آن ‌را خالی می كردند. قبل از خشک کردن کدو روی آن حکاکي و نقوش مختلف سنتی شامل گل و بلبل روی آن زده می ‌شد. پس از انجام مراحل مختلف کار به ‌صورت قليان کاربرد داشت.

کدو قلیانی، هنری سبز از شمال ایران

کدو قلیانی، هنری سبز از شمال ایران

کنده کاری روی کدو علاوه بر این که یک هنر صنعتی است، حرفه باغبانی را نیز در بر دارد، و یک هنرمند باید در باغبانی مهارت کافی داشته باشد، زیرا کنده کاری روی این نوع کدو در مرحله داشت که محصول کدو به رشد متوسطی رسید و روی بوته قرار دارد، آغاز می شود.

کدو قلیانی، هنری سبز از شمال ایران

کدو قلیانی زردرنگ و درون خالی است، و مصرف خوراکی ندارد، پوسته خارجی این کدو به سرعت رشد کرده و هسته های درونش می ریزد. کشاورزانی که به پرورش این نوع کدو مبادرت می‌ ورزند تخته‌ های نقش و نگارداری دارند، که کدوی کوچک و در حال رشد را بر آن سوار می کنند. پيش از آن که گياه به رشد کامل خود برسد، به مدت 15 روز، روزي دو بار با دست به آن شکل می ‌دهند.

کدو قلیانی، هنری سبز از شمال ایران

وقتی کدو بزرگ تر شد، کم کم نقش داخل قالب بر پوست آن ظاهر می‌ شود و با دست هنرمند نقاش روی آن نقاشی می شود و خود کدو شکل هندسی جالبی می ‌گیرد. این کدو دو سر پیدا می ‌کند؛ یکی بزرگ تر و دیگری کوچک ‌تر، وسط این دو سر که کمر کدو باشد، باریک است.

کدو قلیانی، هنری سبز از شمال ایران

کدو در حال رشد به بدنه قالب می ‌چسبد و شکل آن را به خود می گيرد . وقتي مراحل تهيه کدوی مناسب نقاشي به پايان رسيد، هنرمند با ابزاری نوک‌ تيز نقش‌ های دلخواه خود را روی بدنه آن حکاکی می کند و با چاقویی معمولی نقوشی را روی پوست می ‌کند و مدتی آن را می‌ گذارند تا خشک شود، سپس به مدت 10 تا 15 روز کدو در سايه  قرار می ‌گيرد تا خشک شود. در اين زمان ديگر کدو برای  رنگ‌ آميزی آماده شده است.

کدو قلیانی، هنری سبز از شمال ایران

 در مرحله بعد، آن را درون ظرفی بزرگ با پوست انار و زاج سیاه می‌ جوشانند، تا رنگ تیره‌  قهوه‌ ای به خود بگیرد. آن وقت قسمت‌ هایی از پوست کدو را که باقی مانده، می‌ تراشند و نقش و نگار کنده شده روی کدو ظاهر می ‌شود که علاوه بر قلیان، به عنوان پایه‌ آباژور از آن بهره می ‌گیرند.

نقوش روی کدو، گل‌ها و خطوط الهام ‌گرفته از نقوش ختايی است؛ که بعد از کشيدن نقوش و خشک شدن در مراحل مختلف با پوست انار و دانه ‌های اسپند و زاج سياه، رنگ می ‌شود.

اين محصول، بیشتر در تناليته‌ های مختلف قهوه‌ای و کرم ديده می ‌شود.

کدو قلیانی، هنری سبز از شمال ایران

پیشینه

منشأ این تفکر به زمانی برمی ‌گردد که روستاییان پس از یک روز کار سخت در مزارع و اجتماع در قهوه خانه‌ ها، به ویژه در فصل زمستان، تمامی ساعات بیکاری خویش را برای نوشیدن چای و گپ دوستانه و کشیدن قلیان در آن جا سپری می ‌کردند. هم‌ چنین بالا بودن مصرف قلیان و دسترسی نداشتن به مصنوعات شیشه ‌ای کارخانه ‌ها، به علت دوری مسافت و نبودن وسایل نقلیه مناسب، موجب شد تا از کدو به جهت ضخامت و بادوام بودن پوست بهره گیرند و از آن قليان بسازند..

به کدو قلیانی در اصطلاح محلی «قلیان کوئی» می‌ گفتند. رابینو در این زمینه می ‌نویسد: «لیارستان به داشتن کدو قلیانی معروف است. و در سال ۶۰۰۰ قلیان ساخته می‌شود». در قریه علی آباد نیز که بخشی از شلمان است، حدود ۲۰۰۰۰ قلیان از کدو ساخته می‌ شد.

کدو قلیانی، هنری سبز از شمال ایران

کاربرد

کنده کاری روی کدوی تزئینی با نام علمی لاگناریا، نوعی نوآوری در صنایع دستی است؛ آثار به دست آمده از کنده کاری روی کدو نشان داده است که توانسته تحسین و حیرت انسان ها را برانگیزد.

تولید انواع صنایع دستی کاربردی و تزئینی از کدو تزئینی و برجا گذاشتن آثار منحصر به فرد و زیبا می تواند در هنر و اقتصاد مناطقی که در آن این نوع محصول کشت شود، نقش بسزایی را ایفا کند.

کدو قلیانی، هنری سبز از شمال ایران

سه تار با کاسه کدو، آباژور دیواری و روی میزی، گلدان های دیواری و رومیزی، گلدان آویز، جا دستمال کاغذی، تابلو های معرق، ظرف شکلات خوری، قندان، قلیان و نقاشی روی کدو از جمله محصولات صنایع دستی هستند که می توان از کدو ساخت.

کدو قلیانی، هنری سبز از شمال ایران

جالب است بدانید که این کدوها زمانی به ‌جای پایه‌  قلیان به کار می ‌رفتند و از پایه ‌های شیشه‌ ای قلیان‌ های امروزی بسیار بهتر بودند. از این نظر که مواد طبیعی کدو، نیکوتین را جذب می ‌کند و به بدن مصرف ‌کننده انتقال نمی ‌دهد. آن زمان، داخل این کدوها را خالی می‌ کردند، سرش را ۲۰ تا ۳۰ سانتی ‌متر می ‌بریدند و در داخل آن آب می ‌ریختند. این کدوها گاهی نیز به‌ عنوان ظرف آب مورد استفاده‌  زنان قرار می‌ گرفت؛ ولی اکنون کدوهای منقوش فقط  جنبه‌ تزیینی دارند.

کدو قلیانی، هنری سبز از شمال ایران

جوانان به‌ دليل نداشتن سود اقتصادی اين کار، علاقه ‌ای به فراگرفتن و ادامه‌ اين هنر با ارزش ندارند و نبود حمايت از اين صنعت سبب شده است كه درحال فراموشی باشد و با روی کار آمدن قليان‌ های شيشه‌ ای، اين موضوع شدت بيشتری گرفت.

 

منابع:

  •         اصلاح عربانی، ابراهیم. (1374). كتاب گيلان. تهران: گروه پژوهشگران ايران.
  •         تحقیقات و تجربیات کارشناس صنایع دستی دارنیا
  •         سایت: my-gilan.mihanblog.com

دیدگاه خود را ارسال کنید

* نام و نام خانوادگی
* ايميل: (ايميل شما منتشر نمي شود)
* متن نظر:
* عبارت امنيتي را وارد نماييد