کپو بافی

1398-02-09
کپو بافی

حتما شما هم موافق هستید که خرید صنایع دستی جزء لاینفک سفر است؛ و خرید صنایع دستی به عنوان یادگار ماندگار سفر لطف دیگری دارد.

کـَپو یکی از صنایع دستی جنوب ایران است، که با برگ درخت خرما (نخل) بافته می‌ شود. مسافران ایرانی و خارجی همواره با ذوق و شوق این دست بافته های رنگی را خریده و به عنوان سوغات یا مصارف شخصی به شهر و دیارشان می برند.

این هنر زیبا و کاربردی در خانه بسیاری از ایرانیان یافت می شود. تقریبا بسیاری از بانوان ایرانی در آشپرخانه خود، یک یا دو کپو برای زیر قابلمه دارند؛ و یا یک سبد کپوبافی شده را برای نخ و سوزن اختصاص داده اند. این روزها نیز سبدهای نان و سبزی کپو، زینت بخش سفره های ایرانی شده است. اما بسیاری از ما این هنر آشنا را به اسم نمی شناسیم.

کپو بافی

تعریف کپو

کپوبافی از هنرهای سنتی مردمان جنوب به شمار می‌ رود. به هنر بافتن برگ‌ های خرما و تزئین آن با نخ ‌های ضخیم رنگی، به صورتی که حاصل آن تبدیل به وسیله‌ ای حجیم و کاربردی شود، کپوبافی می‌ گویند.

کپو در لغت دزفولی به سر یا کله و اصطلاحا به هر شی کروی، گرد یا چمپاتمه زده گفته می‌ شود؛ و در تعریف به مصنوعات حصیری که از برگ خرما یا “کرتک” به شکل ظروف دردار کروی بافته می ‌شود، اطلاق می‌ گردد.

کپو بافی

سابقه دیرینه حصیربافی و کپوبافی

حصیربافی از قدیمی ‌ترین صنایع دستی است، چرا که نمونه ‌هایی از آن در بین النهرین و مناطق جنوبی پیدا شده است. ظاهرا نخستین زیراندازهای بشری از جنس نی و گیاهان باتلاقی بوده است.

کپوبافی چیست؟

کپو بافی
کپوبافی را می ‌توان از جمله صنایع وابسته و مکمل مرتبط با نخل داری معرفی کرد. زیرا اصلی‌ ترین ماده برای تولید آن، برگ ‌های درخت خرماست. برای کپوبافی، از برگ‌ های جوان درخت خرما استفاده می ‌کنند. کپو ب‍‍ا پ‍ی‍چش‌ س‍‍اق‍ه‌‌ های م‍رک‍ز‌ی‌ و ج‍و‌ان‌ ن‍خ‍ل‌ ب‍ه‌ دور س‍‍اق‍ه ‌‌های ک‍رت‍ک‌ ش‍ک‍ل‌ م‍‍ی ‌گ‍ی‍رد و ب‍‍ا ن‍ق‍ش ‌‌‌ان‍د‌از‌ی‌ ک‍‍ام‍و‌ا‌ه‍‍ا‌ی‌ ‌ال‍و‌ان، زی‍ب‍‍ای‍‍ی‌ ‌آن‌ چ‍ن‍د ب‍ر‌اب‍ر م‍‍ی‌ ش‍ود. نقوش استفاده شده در کپو بیشتر لوزی، نیم لوزی، سه پر، چهار پر، پنج پر و ستاره‌ای است که اغلب برگرفته از نقوش آجری یا خشت ‌های قدیمی دزفول است.

کپوها معمولا توسط زنان هنرمند ساخته و بافته می‌ شوند. هر چه محصول کپوبافی شده با مقدار بیشتری نخ رنگی آراسته شود، محصول نهایی از نظر هنری ارزشمندتر به شمار می‌ رود؛ و هر چه رنگ ها تندتر و به اصطلاح گرم ‌تر باشد،کار جلوه و جذابیت بیشتر و بهتری خواهد داشت.با این حال برخی افراد از نمونه‌ های ساده ‌تر محصولات کپوبافی بیشتر استقبال می ‌کنند.

کپو بافی

کرتک (KERTAK)نوعی گیاه خودرو است که در حاشیه نهرها، رودخانه‌ ها و دشت ‌ها در مناطق باتلاقی, و گرمسیری به وفور یافت می ‌شود. کرتک علف هرزی است که دارای ساقه بلندی همچون گندم است، و ساقه آن لاغر، کشیده و مثل نی دارای بند بند است.

این گیاه در کنار جویبارها رشد می‌ کند و دارای استحکام کششی به مراتب بیشتری نسبت به ساقه گندم، یا جو می باشد. کرتک ظاهراً خوراک هیچ حیوانی نیست و دچار آفت هم نمی‌ شود و این خود نقطه قوتی, برای محصول است.

از کرتک برای مغز ردیف‌ های بافته شده در کپو استفاده می ‌کنند. در واقع برگ درخت خرما به دور یک, یا دسته ‌ای از کرتک ‌هایی که کنار هم قرار گرفته‌ اند پیچیده می‌ شود. «کرتک» هیچ آفتی ندارد. به همین دلیل محصول نهایی، بهداشتی بوده و فضایی برای رشد حشرات را به دلیل استفاده از گیاه کرتک فراهم نمی ‌سازد.

کپو بافی

برگ درخت خرما را نیز قبل از شروع به بافتن به مدت یک روز در آب خیس می ‌کنند. برگ ‌ها به رنگ سفید است، یعنی این برگ‌ ها از شاخه تازه ‌ای که هنوز به طور کامل باز نشده، بریده شده ‌اند.شاخه درخت خرما در آغاز به شکل برگ‌ هایی جمع شده در کنار ساقه است، مثل بادبزن‌ هایی که به‌ صورت, پلیسه جمع می ‌شوند. هنگامی که برگ‌ ها را از شاخه ‌های جوان انتخاب کنیم به ‌دلیل آنکه، هنوز تحت تاثیر نور آفتاب قرار نگرفته ‌اند سفید هستند و همچنین پهنای کمتری دارند.به این ترتیب، رنگ روشن و عرض کم برگ‌ها به راحتی بافت و خوش نقش کردن کپو کمک می‌ کند.

کپو بافی

کاربرد کپو

کپوبافان در زمینه‌ های مختلف- به ‌ویژه ظروف تزیینی و سنتی- با استفاده از رنگ ‌ها و نقوش سنتی از دیرباز محصولات زیادی تولید می ‌کرده‌ اند.

انواع این تولیدات شامل اشکال مسطح، بیضی و دایره‌ ای با کاربردهای مختلف، به‌ ویژه مصنوعات صنعتی (از جمله گلدان، جا دستمالی، زیر کتری، زیر قوری، میوه خوری ) و انواع دیگر محصولات بافت حصیری است.

کپو بافی

دو روش برای تزئین این سبدها وجود دارد.

کپوها زمینه ساده حصیری دارند و با کاموا به رنگهای شاد روی آن‌ها نقش‌های هندسی ایجاد می‌کنند.

کپو بافی

تمام سطح کپوها را با کاموای رنگی می ‌پوشانند و حصیر دیده نمی‌شود.

معمولاً برای زیبایی به درب کپو منگوله‌ای نیز متصل می‌کنند؛ که باز کردن درب کپو با این منگوله آسان‌تر هم می‌شود.

 کپو بافی

کیفیت کپو

کیفیت کپو، از نظر بافت سنجیده می‌شود که عبارتند از:

۱- کپوهای معمولی: کپوهای موجود در بازار عمدتا معمولی بافت هستند.این‌ گونه کپوها از حصیرهای معمولی و ضخامت رج متوسط تولید می ‌شوند.

 کپو بافی

۲- کپوهای مرغوب: این گونه کپوها از مواد اولیه مرغوبتر یعنی کرتک سفید و رج ظریف تر بافته می‌ شوند.

کپو بافی

۳- کپوهای ممتاز یا ابتکاری: که توسط استادکارهای ماهر با ظرافت بسیار ریز و نوع کاملا متفاوت با آن چه که تا کنون از نظر کاربردی گفته شد، بافته می‌ شود.

 کپو بافی

نحوه نگهداری

بهتر است در جای خشک نگهداری شود. مغزی (کرتک) نباید خیس شود و در صورت خیس شدن باید سریع خشک شود.

برگ‌های درخت خرمایی که در بافت یک محصول کپوبافی شده به کار می‌ رود، به رطوبت بسیار حساس هستند. در صورتی که محصول کپوبافی شده به مدت طولانی در معرض رطوبت قرار بگیرد، می پوسد و کپک می‌ زند. بنابراین لازم است آن را در جای خشک و عاری از رطوبت نگهداری کرد. بر همین اساس کپوبافی برای نگهداری وسایل بهداشتی مرتبط با حمام و در محیط سرویس بهداشتی، مناسب به نظر نمی‌ رسد. همچنین در صورت نیاز به شست و شو، محصول کپوبافی شده را بدون استفاده از مواد شیمیایی قوی باید شست و در هوای آزاد و زیر نور خورشید قرار داد تا هر چه سریع تر خشک شود. محصولات کپوبافی شده چندان گران نیستند و از این رو گزینه ‌ای مناسب برای تهیه یادبود از ایران به شمار می ‌روند.

 کپو بافی

منابع:

  • یاوری، حسین. (1382). آشنایی با هنرهای سنتی. تهران: صبای سحر.
  • یاوری، حسین. (1398). حصیر و حصیرمانندهای ایران. تهران: سایه.
  • تحقیقات و تجربیات کارشناس صنایع دستی دارنیا

 

دیدگاه خود را ارسال کنید

* نام و نام خانوادگی
* ايميل: (ايميل شما منتشر نمي شود)
* متن نظر:
* عبارت امنيتي را وارد نماييد