گلیم، نقشی از تار و پود

1397-11-03
گلیم، نقشی از تار و پود

گلیم دست بافتی است بدون پرز که با نخ خامه پشمی (البته درایام قدیم ) و یا پنبه ای، مصنوعی (آنیلینی،کرومی،اکرلیک) به صورت تار وپود بافته میشود و در بافت آن از نخ یک لای ۵-۳ استفاده می شود. هر چه قدر لایه نخ کمتر باشد کیفیت گلیم بافته شده بهتر می باشد. شاید گلیم نوع ساده قالی باشد، روی این اصل می توان پذیرفت که بافت گلیم قبل از ابداع قالی رواج داشته است. آثار به دست آمده در آرامگاه فراعنه مصر ۲۵۰۰سال قبل از میلاد نشان از وجود گلیم در آن زمان دارد.

گلیم ها عموما با نقوش شکسته (هندسی) بافته می شوند. این نقوش بیشتر شامل لوزی، سه گوش، چهار گوش، انواع گل، بوته، ترمه، شش گوش، انواع حیوانات اهلی و درنده و نیز بسیاری از نقوش دیگر می شود.

گلیم بافت ها انواع گوناگونی دارند که می توان به گلیمچه، مسند، خورجین، ورنی، جوال و... اشاره کرد. در کشور ما ایران بیشتر گلیم ها در استا ن های فارس، مشهد، کردستان، یزد، اردبیل،گرگان،کرمان، بلوچستان، آذربایجان و...بافته می شوند. گلیم های متوسط معمولا دارای ابعاد یک متر در دو متر، مسندها ۱۵۰در۱۰۰ و پادری ها در ابعاد ۹۰در۶۰ می باشند.

گلیم های ایرانی به دو روش: کرباس و صوفی؛ در دارهای عمودی یا ایستاده، افقی یا زمینی بافته می شوند.

یک گلیم بافته شده شامل اجزای زیر می شود: 

گیس باف یا زنجیره بافی، کناره سفید رنگ و یا طبق سلیقه خود بافنده، شیرازه، ملیله کاری، حاشیه ساده، حاشیه همراه متن، زمینه وخود نقش. گلیم هرسین که مربوط به استان کرمانشاه است از شهرت خاصی برخوردار است. گلیم ورنی که مربوط به استان آذربایجان است به ظاهر مانند فرش ولی فاقد پرز می باشد، که روی این نوع گلیم ها نقش برجسته ایجاد می کنند و امروزه در بازار نوع ماشینی آن به نام گلیم – فرش موجود می باشد. گلیم دورو مربوط به استان اردبیل است که هر دو طرفش به یک شکل است که از تنوع رنگ و نقوش زیادی برخوردار است.

انواع گليم: گليم به سه شيوه بافته مي شود:

گليم ساده باف: در اين نوع گليم، پودها يكي در ميان از لابه لاي تار (چله) عبور مي كند. اين گليم يك رو است و براي بافت آن معمولاً از نقشه از قبل آماده شده استفاده نمي شود. نقوش گليم ساده باف، عموماً هندسي است و به ندرت نقوش منحني در اين نوع گليم ديده مي شود. گاهي روي این گليم ها با استفاده از الياف رنگي پشم، نقوشي ايجاد مي شود كه غالباً هندسي است.

گليم برجسته: اين نوع گليم داراي زمينه اي ساده مي باشد ولي طرح اصلي مانند قالي پرزدار است. بدينصورت كه از روي نقشه قالي، بر روي چله گليم گره زده مي شود و در پايان پرز اضافي چيده مي شود.

ورني: ورني، گليمي است بدون پرز و يك رو، كه عموماً بدون نقشه و به صورت ذهني توسط دختران و زنان عشاير مناطق مغان، ارسباران و مشكين شهر بافته مي شود. اين نوع گليم در كردستان و كرمان با طرح و نقش ديگري بافته مي شود كه در كرمان آن را "شيريكي پيچ" مي نامند. بهترين ورني هاي ايران توسط ايل شاهسون يا ايلسون توليد مي شود كه سابقه طولاني در اين زمينه دارند، به گونه اي كه همواره واژه ورني با نام شاهسون قرين بوده است.

به طور كلي از لحاظ بافت گليم هاي ايراني به دو شيوه بافته مي شوند:

۱-  شيوه پود گذاری: در اين شيوه تنها از نخ تار (چله) و نخ پود براي بافت گليم استفاده مي شود. پودهای رنگارنگ را از زير و روی رشته های تار عبور می دهند، و با تغيير رنگ پود است، كه نقش ها پديدار می شود. هر دو روي این نوع گليم صاف، هموار و همرنگ مي باشد.

۲-  شيوه پودپيچي: در اين شيوه علاوه بر نخ تار و نخ پود از پودي نازك نيز در بافت استفاده مي شود؛ و در واقع پود به حالت پيچش از ميان نخ هاي تار عبور نموده، سپس با عبور پود نازك و كوبيدن آن با شانه، عمل درگيري نخ هاي تار و پود قطعي مي شود. اين شيوه بافت كه بسياري از صاحب نظران آن را حد واسطي ميان گليم بافي و قالي بافي دانسته اند، در واقع آخرين منزلگاه تكامل گليم بافي به قاليبافي مي باشد. بافت گليم معروف به ورني در آذربايجان شرقي و نيز بافت گليم معروف به شيريكي پيچ در استان كرمان بدين شيوه است.

اين نوع گليم ها را كه به شيوه پود پيچي بافته مي شوند، سوماك نام نهاده اند. گاهي روي گليم ها را سوزن دوزي مي كنند، اين گليم ها به گليم سوزني شهرت دارند.

در ادبیات فارسی عموماً گلیم با زیلو یا جاجیم و… به یک معنی بکار رفته‌ است ولی به ‌طور مشخص گلیم، فرشی است که از بافتن پود بر تارهایی که بر دار افراشته، تنیده شده‌است، بافته می‌شود و از دستگاه کمکی نظیر ماسوره و… استفاده نمی‌ شود؛ که این مورد تفاوت گلیم با زیلو یا جاجیم و انواع دیگر ذکر شده در ادبیات می ‌باشد. به هر حال  گلیم با زیلو و جاجیم تفاوت دارد.

رنگ‌ های استفاده شده در گلیم سنتی گیاهی هستند. گاهی گلیم‌ ها را برای جلوه بیشتر و کهنه شدن رنگ، با چای و پوست گرد وشستشو می‌ دهند.

عشایر و بافندگان گلیم، محدودیتی در اندازه گلیم نداشته ‌اند و با توجه به نیاز خود، گلیم را در اندازه کوچک برای واگیره یا بزرگتر برای تزئین (گلیمچه) یا فرش بافته‌ اند و استانداردی در این مورد وجود ندارد.

رنگرزی:

در بافت گلیم‌ ها در گذشته از نخ رنگرزی شده با مواد رنگرزی طبیعی استفاده شده ‌است، که این سنت در بافت گلیم‌ های سنتی مرغوب و اصیل تا به امروز هم ادامه دارد. مواد رنگرزی عموماً از منابع گیاهی و معدنی تهیه می‌شود، هر چند ممکن است از منابع حیوانی نظیر قرمز دانه هم استفاده شود. معمولاً نخ‌های تار که عموماً از پشم حیوانات تهیه می ‌شود را رنگرزی می ‌کنند، که در بافت گلیم با ترکیب این نخ‌های رنگرزی شده تنوع طرح‌ها حاصل می ‌گردد.

نخ تار:

عموماً نخ تار از پنبه بدست می ‌آید اما بافت گلیم با تارهای از جنس پشم نیز در مواردی مشاهده می شود.

نخ پود:

نخ پود معمولاً از پشم حیوانات اهلی بدست می‌ آید. ممکن است در گلیم‌ های ظریف تر که بیشتر برای تزئین استفاده می شود، از نخ کرک (بدست آمده از کرک حیوانات) هم استفاده شود.

گلیم مرغوب باید در مقابل نور و شستشو رنگش ثابت باشد و در صورت نامرغوب بودن اگر رطوبت به آن برسد، رنگ عوض می کند. برای شناخت گلیم مرغوب باید آن را پیچیده و فشار داد تا استحکام آن سنجیده شود؛ گلیم های دارای پود کم به آسانی کشیده و از هم باز می شود. هر چه گلیم سبک تر باشد از مرغوبیت بیشتری برخوردار است زیرا در بافت آن از تار و پود ظریف تری استفاده شده است. بافندگان روستایی معمولا در لبه های خارجی گلیم ، حاشیه ای با موی بز به رنگ سیاه می بافند که این کار به استقامت گلیم کمک می کند.

هنر قالی و گلیم ایرانی، دورزمانی است که مایه فخر و بالندگی هر ایرانی در جهان است. هنرمندان این عرصه،  با تکیه بر دستان توانمند و خلاقیت خود توانسته‌ اند رج به رج هنری زیبا و درآمد زا را بیافرینند.

منابع:

  • ژوله، تورج. (1395). پژوهشی در فرش ایران. تهران: یساولی.
  • رجبی، مریم. (1394). سرگذشت فرش در ایران. تهران: افق.
  • ربیعی، ارژنگ.(1394). گلیم بافی. شیراز: هنر بیستم.
  • صباحی، سید طاهر. (1394). گلیم،چکیده ای از تاریخ و هنر تخت بافته های شرقی. تهران: ویژه نشر.

دیدگاه خود را ارسال کنید

* نام و نام خانوادگی
* ايميل: (ايميل شما منتشر نمي شود)
* متن نظر:
* عبارت امنيتي را وارد نماييد