دباغی، فن آماده‌سازی و پرداخت پوست حیوانات برای تبدیل آن به چرم

1397-08-14
دباغی، فن آماده‌سازی و پرداخت پوست حیوانات برای تبدیل آن به چرم

 دباغی، یعنی جدا کردن پشم و چربی از پوست حیوان و تبدیل آن به چرم یا پوست صنعتى. برای جلوگیری از هجوم و نفوذ میکرو ارگانیسمها و عوامل مؤثر بیرونی در پوستو از دست ندادن کیفیت طبیعی آن، باید تغییراتی که تغییر اساسی در ماهیت پوست وارد نکند بر روی آن بوجود آورد، که این عملیات را دباغی پوست گویند.به طور کلی تبدیل پوست حیوانات به چرم را دباغی می گویند.

پیشینه تاریخی ایرانیان در صنعت دباغی:

دامداری یکی از نخستین مشاغل نزد ایرانیان به شمار می‌رود. بنابراین استفاده از محصولات دامی که با خلاقیت و متناسب با نیاز از آن بهره می‌ گرفتند، موجب شد که ایرانیان در صنایع مرتبط با دام از جمله صنعت دباغی و چرم‌ سازی پیشتاز شوند. چرم به دلیل قابلیت ‌های ویژه، نظیر دوام و استحکام آن، مورد توجه بوده و از آن در ساخت وسایل و تجهیزات گوناگونی بهره می‌ بردند. به علاوه به جهت موقعیت ممتاز ایران در بخش دامپروری بازار صادرات پوست و چرم در دوره ‌های مختلف تاریخی رونق داشته است.

مکانی را که در آن چرم آماده ‌سازی می‌ شد، دباغخانه می ‌گفتند که در آن جا پوست تبدیل به چرم برای مصارف گوناگون می‌ شد.

 این کارگاه‌ ها اغلب در یک راسته از بازار واقع بود و در دو طبقه طراحی می‌ شد که طبقه اول آن پایین‌ تر از سطح زمین قرار داشت و از آن به‌ عنوان محل دباغی یا انبار پوست استفاده می‌شد، و طبقه دوم حجره خرید و فروش چرم بود.

 از چرم در تولید وسایل و ابزار متعددی استفاده می‌ کردند. تجهیزات نظامی نظیر پوشاک جنگی، پای افزارها، زین و یراق آلات مرکب، سپر و کمربند، ظروف نگهداری آب، طومارها، جلدهای نفیس، روکش صندلی‌ ها، جعبه‌ های مختلف، کفش ‌های سنتی، وسایل کشاورزی و ادوات موسیقی همه از جمله مواردی بودند که به ‌وسیله چرم تهیه می ‌شدند.

در ابتدا از پوست به ‌صورت طبیعی استفاده می ‌شد، اما پس از آنکه متوجه فسادپذیری آن شدند، تلاش کردند تغییراتی را به منظور جلوگیری از فساد در آن ایجاد کنند. به این ترتیب پس از ذبح حیوانات و جدا کردن پوست آنان در چند مرحله پوست را آماده‌سازی می‌ کنند.

 این مراحل عبارتند از:

 شست‌وشوی پوست‌ها:

 نگهداری پوست در محلول آرد جو یا آهک برای حل شدن موها به مدت چهار تا شش روز، اين عمل باعث تخمير پوست مي گردد به طوري كه مو از آن به راحتي كنده مي شود.

لش‌زنی:

 که شامل جداسازی ضایعات گوشتی و چربی و دیگر چیزهای چسبیده به پوست است،

براي اين كار پوست را به دو ميخ آويزان كرده با داس يا اَرسَن (چاقويي دو دسته با تيغه بلند) چربي ها و ضايعاترا از آن جدا مي كنند.

خواباندن در فضله:

 که موجب از بین رفتن پروتئین موجود در پوست و نرم شدن آن می ‌شود،پوست ها را براي چند روز در محلولي از آب و فضله مرغ و كبوتر مي خوابانند. اين عمل باعث از بين رفتن پروتئين هاي اضافي پوست- كه سبب خرابي چرم مي شوند- و نرمي و لطافت و انعطاف پوست در برابر سرما و گرما مي گردد. براي نرمي پوست از زاج نيز استفاده مي شود.

 نمک زنی :

برای جلوگیری از فساد پوست،در اين مرحله براي ثابت نگهداشتن حالت پوست و فاسد نشدن به آن نمك مي زنند، تا اين مرحله به اصطلاح امروزي پوست سالامبور گفته مي شود.سالامبور به پوست هائی که مو و یا پشم آن ها زدوده شده و با اسید و نمک کنسرو شده باشند، اطلاق می شود. سالامبور سازی هم برای نگهداری دراز مدت پوست بکار می رود و هم برای اجرای دباغی.

 به دليل مقررات بهداشتي و پيشگيري از آلودگي و بيماري، تا اين مرحله از توليد در كارخانه هاي چرم ماشيني انجام مي شود.

 صاحبان كارگاه هاي توليدي سنتي، پس از خريد پوست گاو(خام گاوي) آن ها را براي تهيه سالامبور به كارخانه مي برند و پس از اتمام كار، سالامبورها را براي انجام ساير مراحل توليد به كارگاه خود برمي گردانند.

 مرحله بعدی دباغی پوست است که مهم‌ ترین مرحله تهیه چرم به حساب می‌ آید، تا این مرحله تمامی عملیاتی که روی پوست انجام شده صرفا نوعی آماده‌ سازی بوده؛ اما پوست تا این مرحله همچنان حالت طبیعی و فسادپذیر خود را حفظ کرده و تغییر اساسی در آن صورت نگرفته است.

 دباغي يا مازوكاري:

براي دباغي پوست ها را داخل گودال هايي به عمق دو متر گذاشته، به روي آن ها محلولي از آب و مازو مي ريزند و لگدمال مي كنند. پوست ها براي دو دوره، ده روزه در اين محلول خوابانيده، و هر روز لگدمال مي شوند تا مازو به خوبي وارد پوست شود. سپس آن ها را در آفتاب خشك مي كنند. از اين مرحله به پوست ها «چرم» گفته مي شود .

زمانی که پوست دباغی می ‌شود، مواد شیمیایی مناسب با مولکول سازنده پوست، در آن نفوذ، جذب و ترکیب می‌ شود؛ به‌ گونه ‌ای که پیوند ایجاد شده بین این مواد با پوست، خواص جدیدی به آن می ‌بخشد. این تغییرات در نهایت سبب محدود شدن جذب آب، جلوگیری از تورم و مقاومت در برابر موجودات ذره‌ بینی و مواد شیمیایی می‌ شود. سپس آنها را در آفتاب خشک می کنند.

نمكزني مجدد:

چرم ها را براي مدت چهل و هشت ساعت در محلولي از آب و نمك قرار مي دهند تا نمك به آهستگي جذب آن ها شود و مانع از فساد و نابودي چرم گردد. سپس چرم ها را در آفتاب خشك مي كنند. پس از انجام این مرحله پوست از حالت طبیعی خود خارج شده و به محصولی نیمه ‌تکمیل و کارشده مبدل می ‌شود.

سنگ زني:

پوستهاي نيمه خشك را بر روي تختهاي بعضاً به شكل هلال كه به خرك مشهور است ميخوابانند.در این مرحله طرف لش (طرف داخلی) چرم را با سنگ‌پا و طرف رخ آن را با سنگ صاف معمولی می‌مالند تا بلورهای نمک از آن خارج شود و موجب خشکی و ترکیدگی پوست نگردد و بار دیگر در آفتاب پهن می‌کنند تا کاملا خشک شود.

مرحله پیه زنی یا پیه کاری:

در اين مرحله براي نرمي چرم از پيه آب شده استفاده ميشود. براي اين كار مقدار پيه را در ظرفي آب كرده، به وسيله خامه فرش يا برس يا هر وسيله ديگري بهدو طرف چرم ميمالند.

شستشو:

اين عمل يك ساعت تا چند روز پس از پيه كاري انجام ميشود. براي شستن چرمها و گرفتن پيه خشكشده در روي آنها، و براي آن كه ضايعات شسته شده در يك محل جمع نشود و توليد آلودگي نكند، بايد آنها رادر آب جاري شست. به اين منظور صاحبان چرمها، آنها را به كارگراني كه از قديم به اين كار اشتغال داشته اند،ميدهند. براي شستن چرمها آنها را يكي يكي در آب انداخته با پا لگد ميكنند، تا پيه اضافه از آنها گرفته شود؛و براي آنكه كار سريعتر انجام پذيرد، پيه اضافي را با كارد از چرمها پاك ميكنند.در گذشته براي جداكردن پيهاز چرمها، آنها را به شدت به سنگهاي اطراف ميزدند.

رنگزني:

پس از شستن، نوبت به رنگ زدن چرم ميرسد، به اين منظور صاحبان چرم آنها را به رنگرزهايي كه از قديم بهاين كار اشتغال داشته اند، ميدهند. هم اكنون براي رنگ چرم، از رنگ هاي داخلي و خارجي استفاده ميشود.

پس از خشك شدن چرم ها، رنگ را با مقداري آب مخلوط  كرده حرارت مي دهند، سپس با دستمال يا هر وسيله ديگر روي چرم مي مالند. با آن كه رنگ هاي مختلفي وارد بازار شده است، رنگرزها همانند گذشته از رنگ نارنجي استفاده مي كنند تا اصالت آن را حفظ نمايند. در گذشته براي رنگ چرم ها از گلرنگ و گل و گِل وَرز استفاده مي شد. گِل وَرَز، گياهي كوچك و سفيد رنگ است كه از كوهستان جمع آوري مي شود و براي استفاده، خشك

شده آن را ساييده، با آب مخلوط مي كنند تا رنگ نارنجي به دست آيد. پس از رنگ زدن، چرم ها را به ميله هاي چوبي آويزان مي كنند تا كامالا خشك شود.

سنگزني:

در مرحله پایانی برای براق شدن چرم روی آن را با سنگ یشم که سنگی سبز رنگ و صاف است، می‌ سایند. و براي آنكه در اثر سايش، تاول نزند و زخم نشود، يك طرف سنگ را با چرم مي پوشانند. هم اكنون عمل رنگزني و سنگزني را يك نفر انجام مي دهد. در گذشته تمام مراحل توليد چرم به روش سنتي حدوداً 3 ماه به طول مي انجاميد، كه اين

مدت امروزه به دليل انجام نيمي از مراحل توسط ماشين به نصف رسيده است. با تمام مشكالتي كه توليد چرم با اين شيوه دارد؛ توليد آن مقرون به صرفه است؛ زيرا علاوه بر آن كه ضرري به محيط زيست وارد نمي سازد؛ توليد بعضي محصولات چرمي، مانند كمربند از چرم سنتي بهتر است و كالاي توليد شده، مرغوب تر مي باشد .

در کنار این امر به دلیل دیرپا بودن این شغل باورهایی عامیانه نیز پیرامون آن شکل گرفته است، به ‌طور مثال با آنکه آب دباغی بسیار بدبو و آلوده است، عده‌ای آن را رفع ‌کننده مشکلات و بلایا می ‌دانستند.

پوست حيوان جوان، نرم ‌تر، نازك‌ تر و منافذ موجود در روي رخ آن ريزتر و احتمال آسيب ديدن از حشرات و آفات كمتر خواهد بود. همچنين پوستي كه از حيوان ماده به دست مي ‌آيد، نسبت به پوست حيوان نر از استحكام كمتري برخوردار مي‌‌ باشد، رخ آن ريزتر و چرم به دست آمده از آن در ناحيه دست‌ ها و پاها نرم مي‌ باشد.

پوست گوساله تا زماني كه شيرخوار است مرغوب و لطيف مي ‌باشد؛ ولي هنگامي كه حيوان علف ‌خوار شد تدريجاً پوست لطافت خود را از دست مي ‌دهد. به همين دليل پوست گوساله، پوستي است كه از لاشه حيوان شيرخوار جدا شده است. تغذيه حيوان در مرتع از آن جهت بهتر از تغذيه آن در طويله مي ‌باشد كه وزش هواي آزاد و حركت، پوست حيوان را ورزش مي‌ دهد؛ به همين جهت پوست احشام كوهستاني در تمام نقاط دنيا مرغوب ‌تر از مناطق غيركوهستاني مي‌ باشد. به عنوان مثال در ايران پوست گاو و گوساله آذربايجان بهتر از پوست احشام مناطق خوزستان مي ‌باشد.

البته بايد توجه داشت كه معمولاً پوست حيوان‌ ها را بلافاصله از كشتارگاه به كارخانه براي پوست پيرايي (دباغي) منتقل نمي ‌كنند. اگر اين طور عمل شود، مي‌گويند كه پوست سبز، دباغي شده است. بلكه بيشتر، پس از گذشت زماني كم يا بيش طولاني عمل پوست پيرايي انجام مي ‌گيرد. از اين رو، معمولاً به منظور جلوگيري از گنديدگي پوست روي آن كارهاي اوليه ‌اي انجام مي‌ دهند و سپس براي دباغي به كارخانه چرم سازي حمل مي‌ كنند.

نگهداري پوست:

روش‌ هاي اصلي نگهداري پوست؛ خشك كردن در هوا، نگهداري با نمك، نگهداري با آب نمك و نگهداري با اسيد مي ‌باشند.

متداول ‌ترين روش نگهداري پوست گاو در كشورهايي كه آب و هوايي گرم دارند،‌ نگهداري پوست با نمك است. بدين منظور پوست تازه مستقيماً از كشتارگاه ‌ها به زيرزمين‌ هاي معين حمل و در آنجا به آن نمك زده مي‌ شود. نمك مورد استفاده به طور معمول، نمك معمولي (كلريد سديم) است و به نسبت وزني يك به يك به كار مي‌ رود (يعني به ازاي هر كيلوگرم پوست يك كيلوگرم نمك مصرف مي‌شود).

محل انجام اين كار بايد خنك باشد. از اين‌ رو، از انبارها يا زيرزمين ‌هاي سرد استفاده مي ‌شود. اين زيرزمين‌ ها طوري ساخته مي ‌شود كه خونابه همراه با آب نمك جدا شده از پوست، بتواند به آساني خارج شود. نمك به طور معمول بر سطح پوست پاشيده مي ‌شود؛ به طوري كه بين هر دو عدد پوست يك لايه ‌ي نمك قرار گيرد.

شاید هیچ کس باور نکند در قدیم دباغ ها یکی از افراد سرمایه دار و با درآمد در ایران بوده اند و برای خود، شان و منزلتی داشتند، ولی امروزه با دستگاه های جدیدی که این کار را راحت کرده، وعلاوه بر این از بین رفتن حیوانات برای پوست، که کار غیر قانونی اعلام شده و مهمتر از همه گران تمام شدن قیمت چرم طبیعی که مردم را به استفاده از جنس های مصنوعی و جیر بیشتر سوق داده؛ وانحصار این شغل به افراد معدودی ؛ این شغل از رونق خود افتاده و دیگر حتی نام دباغ هم به گوشمان نمی خورد .

در همدان بازاری به نام بازار دباغ ها وجود داشته و در آنجا کارگاه هایی که کار دباغی را انجام می دادند وجود داشته است. رونق این کسب و کار در همدان در آن زمان بسیار زیاد بوده ولی با گذشت زمان این حرفه در همدان در حال منسوخ شدن است و تنها چند کارگاه وجود دارند که این حرفه را دنبال می کنند؛ ولی در شهرهایی مانند تبریز و تهران و مشهد این حرفه هنوز در رونق خود وجود دارد.

دباغی شغلی آزاد است و دارای ساعات کاری دلخواه است البته برای افرادی که دچار حساسیت و یا میگرن و یا مشکلاتی این چنینی که به بو حساس هستند، مناسب نیست. زیرا که بوی چرم واقعا در این کارگاه ها آزار دهنده است. این کار باید به صورت عملی و تجربی آموزش داده شود و رشته تحصیلی وجود ندارد که این شغل را آموزش دهد. البته از آن جایی که شغل آزاد است از صاحب کارگاه باید خواست که کارگرها را بیمه کند زیرا در غیر این صورت مشکلات بدنی ایجاد شده در این کار سخت ممکن است برای آن ها دردسر ساز شود .

منابع:

  • یوسف زاده، عبدالله. (1394). دباغی و دباغی مجدد. تبریز: انس.
  • ربیعی، ارژنگ. (1389). سراجی سنتی. تهران: فرهنگ سبز.
  • دلاوری، محمدرضا. (1381). شیمی و تکنولوژی چرم. تهران: مبتکران.
برچسب: دباغی

دیدگاه خود را ارسال کنید

* نام و نام خانوادگی
* ايميل: (ايميل شما منتشر نمي شود)
* متن نظر:
* عبارت امنيتي را وارد نماييد