گره چینی

1397-08-13
گره چینی

گره چینی، رشته‌ اي که روزگاري به دليل داشتن کاربرد از جايگاه ويژه‌اي در زندگي مردم برخوردار بوده است و امروزه به عنوان عنصری تزیینی و هنری، همچنان پر طرفدار می باشد. گره چینی ایرانی یکی از رشته هایی است که به نقوش هندسی تکیه دارد و بیننده در اولین برخورد با این هنر، ناخود آگاه تحت تأثیر نظم آن قرار می گیرد.

گره چینی

صنايع‌دستي در معماري ايران تنها نقش مزين‌کننده فضا را ندارد، بلکه هرکدام در جايگاه خود کاربرد‌هاي گوناگوني دارد و از جمله اين رشته‌ ها گره‌ چيني است.

گره ‌چینی یکی از شاخه‌ های هنر معماری و کاشی کاری سنتی است که اساتید این هنر از کنار هم چیدن آلات و لغات مختلف بر اساس طرح مدنظر خود با استفاده از کاشی، آجر یا سایر مواد نقش ‌های هندسی تزئینی درست می ‌کنند.

گره چینی

البته هنر گره چینی فقط در معماری رواج ندارد و یکی از زیرشاخه‌ های صنایع چوب نیز می ‌باشد. هنر گره چینی هنری زیبا و اصیل است که به دلیل زحمت زیاد هزینه زیادی هم دربردارد و می‌ توان نمونه ‌های این هنر را که بر روی چوب انجام گرفته در اماکن متبرکه مانند آستان قدس رضوی یا حرم شاه‌ عبدالعظیم مشاهده نمود.

تعریف گره چینی

گره چینی به هنر ایجاد شده با قطعات برش خورده چوب در اشکال مختلف و متعدد و وحدتگرای هندسی که به‌ طور هماهنگ در یک کادر مشخص و تکرار شونده در کنار هم قرار گرفته باشند گفته می‌ شود. در واقع هندسه نقوش و گره کشی جزء جدانشدنی این هنر به حساب می ‌آید.

در اصطلاح هنری گره چینی عبارت است از مجموعه ‌ای از شکل‌ های هندسی که با نظم و ترتیب و پیچ و شکل ‌های هماهنگ و قرینه در کنار هم چیده شده ‌اند. در تعریف دیگر، گره چینی عبارت است از یک ترکیب هماهنگ از شکل های هندسی به هم پیچیده، موزون و جذاب که با استفاده از خط‌ های راست شکل گرفته ‌است.

به طور کلی:

در این هنر، تکرار یک واگیره به صورت قرینه یا آینه ای موجب می شود که گره چینی در یک نمای بزرگ تر، کاری بسیار منظم، هماهنگ، موزون و جذاب به نظر برسد. نظم و قاعده ای که تنها با تکه های چوب، بر اساس طرح شبکه های مشخص ایجاد گردیده است.

اجزای گره:

آلت: واحد کار در گره، آلت نامیده می ‌شود. آلت در لغت به معنی ابزار، افزار واسطه ‌ای میان فاعل و مفعول برای رسیدن به اثر است، و در واقع همان خط مرزی اطراف لقاط می‌باشد. خط های مرزی در گره‌های گوناگون متفاوت هستند.

لقط: در گره، لقط به شکل ‌های گره گفته می شود، که از خط های مستقیم و بر اساس قاعده ای منظم به شکل های هندسی درآمده و در یک قاب یا زمینه محدود شده‌ است. لقاط می ‌توانند ساخته شده از چوب و یا شیشه و یا هر جنس دیگری باشند.

تاريخچه:

گره‌ چيني چوب از هنر‌هاي ظريفي است که از اوايل دوره اسلامي ‌در ايران رايج بوده است. برخي پژوهشگران احتمال داده‌ اند استفاده از اين هنر از دوران خلفا عباسي آغاز شده و در قرن 6 تا 8 هجري قمري در مصر و سوريه متداول شده و از همان زمان به ايران رسيده است.بر اساس شواهد و آثار موجود، پيشينه هنر گره ‌چيني در معماري ايران، به دوره سلجوقي و صفوي باز مي ‌گردد؛ و خاستگاه آن نيز شهر اصفهان بوده است. از اين سبک کار به طور معمول در ساخت درهاي اماکن متبرکه، مقابر، منابر و از مشبک، در پنجره هاي منازل و کاخ‌ ها و نرده‌ ها استفاده مي ‌شده است. از دوران صفوي به بعد تعبيه شيشه‌ هاي رنگي در چوب ‌هاي مشبک رايج شده و در اصطلاح به "ارسي" مشهور شد. هنرهاي چوبي پس از صفويه، به خصوص در دوران قاجار نه تنها تکامل فني نداشت، بلکه با افت فني نيز روبرو شد. البته هنر ارسي ‌سازي در اين دوره به اوج خود رسيد.

به طور کلي از چوب و فرآورده‌ هاي آن در بناهاي صد سال اخير به عنوان مصالحي موثر در ستون‌هاي چوبي، پوشش‌ سقف‌ هاي دوجداره خارجي و توفال‌ سازي، در ساختن پنجره ‌هاي ارسي و پنجره‌ هاي ظريف با کارهاي هنري مختلف گره سازي، قواره‌ بري و غيره استفاده شده است.

نمونه‌های تاریخی:

از بهترین نمونه‌ های گره چینی در ایران می ‌توان عمارت چهل ستون، هشت بهشت و خانه ‌های تاریخی خانه اعلم، شیخ الاسلام، سوکیاس در اصفهان و تعدادی از خانه‌ های تاریخی کاشان همچون خانه طباطبائی‌ ها، خانه عباسیان، خانه بروجردی ‌ها و تعدادی دیگر از این انواع خانه ‌ها در یزد و شهرهای قدیمی را نام برد.

روش ساخت و توليد گره چینی:

روش توليد گره‌ چيني به اين صورت است که ابتدا طراحي و ترسيم گره مورد نظر براساس اندازه کار انجام مي‌ شود. سپس از روي قسمت ‌هاي مورد نياز گره رسم شده، الگو يا قالب برداشته مي‌ شود و چهارچوب يا کارگاه در اندازه مورد نظر ساخته مي‌ شود.

گره ‌ها اتصالات کوچکي از چوب هستند که به صورت زبانه‌ اي به يکديگر قفل مي‌ شوند؛ و نقش ‌هاي زيبايي را بوجود مي‌ آورند، که هر چه ظريف تر باشند، از نظر هنري ارزش بيشتري دارند. براي ايجاد نقش گره، چوب ‌ها به ضخامت بند رسم شده بريده و در عين حال چوب‌ هاي واگيره (قطعاتي که در کار تکرار مي ‌شود )از قالب‌ هاي آماده شده تهيه مي ‌شود. سپس به وسيله اره پشت ‌بند ‌دار، زاويه‌ هاي اتصالات روي چوب را برش مي ‌زنند و با رنده ابزار، روي آلت‌ ها ابزار مي ‌زنند. سپس دو سر هر يک از آلت ‌ها، فاق و زبانه (يا هر نوع اتصال ديگر که مورد نظر استاد کار باشد) مي ‌زنند و در آخر، کار چيدن گره و درگير کردن اتصال‌ هاي ساخته شده و شيشه‌ هاي رنگي برش خورده کار به پايان مي ‌رسد.

ابزارآلات و مواد اوليه:

ابزارآلاتي که براي ساختن گره استفاده مي ‌شود، همان ابزاري است که دريک کارگاه دوردگري وجود دارد؛ مانند:

 انواع اره:  اره فلکی، اره دوربري، اره راديکالی، اره چکشي، اره برقي، اره فارسي ‌بر، و انواع اره ‌هاي دستي.

 رنده:  رنده کف ‌بری، گنده ‌گيری، رنده ابزاری، رنده خشتي، رنده دوراهي و رنده دستی.

 گيره:  انواع گيره‌ دستي و گيره روي ميز.

 خط‌ کش:  خط کش تيزه ‌دار کوليسی،  گونيا90درجه ، گونيا فارسی، گونيا بازشو.

 سمباده:  ماشين سمباده زنی نواري، ديسکي، لرزشي و سنگ چرخی.

و انواع دريل، سوهان، چکش، مته، فرز و ميز کار و... .

بهترين ماده اوليه ساخت گره‌ چيني که مورد توافق استادکاران چوب است درخت چنار است که خوشبختانه اين درخت، درخت بومي ‌ايران است؛ زيرا بافتي منسجم داشته و از مقاومت بالايي برخوردار است. البته از چوب نارنج، گلابي، گردو، عناب و از چوب درخت ‌هاي جنگلي ايران، از نوع آزاد و راش نيز براي ساخت گره‌ چيني استفاده مي ‌شود.

در هنر گره چینی برای اتصال قطعات از هیچ میخ و چسبی استفاده نمی‌کنیم، فقط با زبانه و ضربه این قطعات که سوهان کشیده شده اند را درون هم قرار می‌ دهند.

با فراگیر شدن استفاده از درب و پنجره های آهنی و آلومینیومی که در ساختمان‌ های جدید استفاده می‌ شود، کم کم صنایع چوب و درب و پنجره‌ هایی که با هنر گره چینی ساخته می ‌شوند، به فراموشی سپرده شده است.

برای جلوگیری از به فراموشی سپرده شدن هنر هزارساله گره چینی، لازم است کاربرد هنری و زیبای آن پررنگ تر گردد.

در معماری امروزی نیز می توان در بخش های مختلف با خلاقیت از این هنر تزئینی استفاده کرد. به عنوان مثال با طراحی گره بر روی یک پارتیشن چوبی و خالی کردن داخل فرم ها( همچون پنجره های دارای گره سازی) می توان پارتیشن های زیبایی ایجاد کرد.اگر به این پارتیشن یا جداکننده کمی عمق بدهیم، می توانیم فضای زیبایی برای قرارگیری وسایل دکور خانه( همچون قاب عکس، ظروف کریستال یا نقره و…) ایجاد کنیم. همچنین در طراحی داخلی خانه ها یا فروشگاه ها می توانیم از یک قاب توخالی گره سازی شده به عنوان سقف کاذب استفاده نماییم. به گونه ای که نور چراغ ها از درون حفره های گره به پایین بتابد. به هر روی با کمی خلاقیت و اندیشیدن می توان استفاده های زیادی از این هنر زیبای تزئینی در معماری امروزی نمود.

معماری ایرانی در واقع بیانگر راز و رمز هستی است، که به زبان رمز هندسه بیان می گردد. بی سبب نیست که پیش از ورود اعراب به ایران، معماری را مهرازی، یعنی پرداختن به والاترین راز، می خوانده اند و به استاد معمار، مهراز می گفته ‌اند. گره سازی در واقع ترکیب و ساخت نقوش هندسی است، که ویژگی مهمی دارند و آن هم تکرار دوباره این نقوش در صورت ترکیب شدن با هم است.

منابع:

  • بروگ، اریک.( 1390). نقوش هندسی در معماری ایرانی [ترجمه: مژگان هاتفی]. تهران: یزدا.
  • زمرشیدی، حسین. (1389). گره چینی در معماری اسلامی و هنرهای دستی. تهران: نشر دانشگاهی.
  • السعید، عصام و عایشه پارمان. (1377). نقش های هندسی در هنر اسلامی [ترجمه: مسعود رجب نیا]. تهران: سروش.
برچسب: گره چینی

دیدگاه خود را ارسال کنید

* نام و نام خانوادگی
* ايميل: (ايميل شما منتشر نمي شود)
* متن نظر:
* عبارت امنيتي را وارد نماييد