هنر اسلامی

1397-07-05
هنر اسلامی

هنر اسلامی همان گونه که از نامش پیداست به بخشی از هنر اطلاق می‌شود که در جامعه مسلمانان و نه لزوما توسط مسلمانان رواج داشته است. هرچند ممکن است این هنرها در مواردی با تعالیم و شریعت اسلام انطباق نداشته باشد ولی تاثیر فرهنگ اسلامی و منطقه‌ ای در آن به ‌خوبی نمایان است. هنر اسلامی یکی از دوران ‌های شکوهمند تاریخ هنر و یکی از ارزشمند ترین دستاورد های بشری در عرصه هنری به ‌شمار می ‌آید و شامل انواع متنوعی از هنر همچون معماری، خوشنویسی، نقاشی، سرامیک و مانند آن ها می ‌شود.

 هنر اسلامی هنری نیست که فقط به‌ آیین اسلام ارتباط داشته باشد. اصطلاح «اسلامی» نه تنها به مذهب، بلکه به فرهنگ غنی و متنوع مردمانی که در سرزمین‌هایی که آیین اسلام در آن رواج دارد نیز اشاره می‌ کند. هنر اسلامی غالبا عناصری را که توسط برخی از علمای اسلامی حرام شمرده نشده را نیز دربرمی ‌گیرد؛همچنین به‌ آن دسته از مفاهیم و موارد هنری که در درون جوامع اسلامی تحت تاثیر عوامل منطقه‌ای و فرهنگ بومی به وجود آمده است نیز هنر اسلامی گفته می‌ شود.ظهور هنر اسلامی از دل دین و دولت جدید به صورت تدریجی و گام به گام نبود، بلکه همچون ظهور خود دین اسلام و حکومت اسلامی، روندی پرشتاب و ناگهانی داشت. هنر اسلامی برای گسترش خود از منابع بسیاری الهام گرفت: هنر رومی، هنر اولیه مسیحی، و هنر بیزانس در هنر و معماری اسلامی اولیه مؤثر بودند؛ نفوذ هنر ساسانی از ایران پیش از اسلام، اهمیت بیشتری داشت؛ بعدها روش‌ ها و عناصر مختلفی از هنر آسیای مرکزی و هنر چین طی تاخت و تازهای چادرنشینان مغول اثر مهمی در نقاشی اسلامی، سفالگری، و منسوجات برجای گذاشت.

در میان آیات قرآن یا تعالیم شخص پیامبر اسلام (ص) به موارد کمی درباره هنر برمی ‌خوریم. بازنمایی تصویری موجودات زنده در قرآن به ‌صراحت منع نشده؛ با این وجود بسیاری از مسلمانان ترسیم چهره‌ها و موجودات زنده را خطری به سوی بت ‌پرستی به‌ شمار می‌آوردند و گناه می‌ دانستند؛ بنابراین هنر اسلامی اغلب بر خلق زیبایی با نقوش انتزاعی و استفاده از حروف، متمرکز بوده است.و به دلیل محدودیت نسبی سایر هنرها همچون نقاشی، مجسمه‌سازی، موسیقی، و حتی گاهی، حرام شمردن آن‌هامسلمانان به توسعه سبک‌های مختلف در زمینه‌هایی انتزاعی سوق داده شدند.

هنر اسلامی

عمدهٔ مسلمانان تصویرگری چهره پیامبر اسلام (ص) را مردود می‌ شمردند و حتی گاهی تصویرگری جانداران و انسان نیز مورد قبول بخشی از مسلمانان نبود.با این وجود همواره در سرزمین‌های اسلامی تصاویری از انسان و موجودات زنده دیگر نقش می‌ شد و به مواردی از تصویرسازی چهره پیامبر نیز برمی‌خوریم.افزون بر منع تصویرسازی چهره پیامبر (ص)، مفهوم و تصویر ذهنی خداوند به صورتی که در آیین هندو و مسیحیت رایج است در اسلام مرسوم نبود.این همه به علاوه دلایل اقلیمی، اجتماعی و فرهنگی و رقابت با تمدن‌های دیگر موجب شد تا هنرمندان و هنرپروران در سراسر سرزمین‌های اسلامی به اشکالی از هنرهای انتزاعی مانند خوشنویسی، نقوش هندسی یا اسلیمی و معماری توجه ویژه داشته با شند.

هنر اسلامی

در هنر اسلامی به عناصر تکرار شونده زیادی برمی ‌خوریم مانند استفاده از طرح‌ های هندسی و یا ترسیمی غیر واقع گرایانه از گل و گیاه که به اسلیمی معروفند. نقوش اسلیمی در هنر اسلامی اغلب به‌ عنوان نمادی از طبیعت بیکران، که مخلوق آن خداست به‌ کار می‌ رود.هرچند این نظریه مورد قبول همگان نیست اما تعمد در عدم  بازنمایی و تقلید دقیق طبیعت را معمولاً به‌ عنوان نشانی از فروتنی هنرمندانی دانسته ‌اند که معتقد بودند ایجاد کمال تنها خاص خداوند است.

هنر اسلامی

معماری:

شاید یکی از مهم‌ ترین نمود های هنر اسلامی معماری باشد. به‌ ویژه مساجد چهار ایوانه و ستون ‌دار که معرف هنر معماری اسلامی است.این عمارت‌ های با شکوه، می‌ تواند تأثیر فرهنگ‌ های متفاوت در درون تمدن اسلامی را نشان دهد.

هنر اسلامی

نقش گنبد در معماری اسلامی بسیار قابل توجه بوده و طی قرن ‌ها گنبد در معماری اسلامی مورد استفاده قرار گرفته است. یکی از گنبد های شاخص متعلق به بنای زیبای تاج محل متعلق به معماری هندی ـ ایرانی از سده ۱۷میلادی است. در اواخر سده نوزدهم میلادی گنبد های اسلامی با معماری غربی ادغام شد.

هنر اسلامی

خوشنویسی:

خوشنویسی بارزترین هنر اسلامی است.خوشنویسی را می‌ توان شاخص ‌ترین هنر در پهنهٔ سرزمین ‌های اسلامی دانست، و آن ‌را زبان هنری مشترک برای تمامی مسلمانان تلقی کرد. هنر خوشنویسی همواره برای مسلمانان اهمیتی خاص داشته‌ است، زیرا در اصل، آن ‌را هنر تجسم کلام وحی می ‌دانسته ‌اند. در سرزمین ‌های اسلامی خط زیبا را نه فقط در نگارش قرآن، بلکه در اغلب هنرها به ‌کار می‌ بردند.

هنر اسلامی

در هنر اسلامی تزئینات خطی و خوشنویسی در همه جا به‌ چشم می ‌خورد در کتیبه‌ های دیوارها و گنبدهای بناهای مختلف مذهبی و غیر مذهبی، منبرها، سکه ‌ها، سفالینه‌ ها، ظروف فلزی، سلاح‌ ها، لباس‌ ها و منسوجات، نسخه ‌های خطی اسناد و کتاب ‌ها و قطعات هنری تذهیب شده و درهمه جا از خط به عنوان عاملی تزئینی بهره گرفته ‌اند.

هنر اسلامی

نقاشی:

هنر نگارگری یا نقاشی هرگز آن گونه که در هنر مسیحیان یا بودائیان مورد احترام بوده در سرزمین ‌های اسلامی مورد توجه قرار نگرفته است‌. چرا که در آن زمان هنرهای زیبا با اعتقادات و مراسم مذهبی مشرکین آمیختگی داشت‌. نقاشی و مجسمه ‌سازی مظهری از شرک بود که اسلام مأموریت دفع و انهدام آن را داشت‌. با ظهوراسلام نمونه‌های نادری از نقاشی مشاهده می‌شودکهعمده آن شامل مصورسازی کتاب ‌ها می ‌باشد و کمتر شامل نقاشی دیواری کاخ‌ هاست. 

هنر اسلامی

نقاشی اسلامی، به‌ ویژه در سده‌ های اولیه، وسیله‌ بیان مستقلی نبود بلکه به ‌نوعی مکمل ادبیات به ‌حساب می‌ آمد. اولین آثار نقاشی اسلامی، حاصل تلاش نقاشان، در کار مصور ساختن بعضی از متون ادبی است‌. آنان محتوای آثار خود را از متن این کتب می ‌گرفتند و بسته به ذوق خود، آن را در قالب اشکال زیبا ارائه می‌ کردند. به‌ طور کلی موضوع نقاشی اسلامی عبارت است از تصویرسازی کتاب‌ های معتبر ادبی و مذهبی‌.

هنر اسلامی

اما به‌ تدریج نقاشی در سرزمین‌ های اسلامی اهمیت یافت. طی دوره ایلخانی هنرهای کتاب‌ سازی و نقاشی رشد شگرفی کرد. تاثیر هنر چینی و نقاشی‌ های آسیای شرقی و مرکزی در این دوران مشهود است.. هنر نقاشی اسلامی در دوره صفوی به اوج رسید و در دوران زند و قاجار رنگ و بویی تازه یافت.

هنر اسلامی

شعر اسلامی: شعر اسلامی از وجوه برجسته هنری در فرهنگ اسلامی به‌ شمار می ‌آید که در سه زبان عربی، فارسی و ترکی به اوج رونق خود رسیده است.

 موسیقی اسلامی:

موسیقی اسلامی به معنی آواز یا اجرای موسیقی در عرصه عمومی یا محافل خصوصی در مناطق مختلف مسلمان‌ نشین است که شامل کشورهای عربی در منطقه مرکزی جهان اسلام و خاور میانه، شمال آفریقا، ایران، آسیای مرکزی و جنوب آسیا می ‌شود. از آن جایی که اسلام شامل چندین مذهب، قوم و ملیت است سبک‌ های موسیقایی مختلف بومی در مناطق مختلف شکل گرفته است. برخی از نظریه ‌پردازان اسلامی موسیقی را حرام شمرده اند اما برخی دیگر این نکته را شامل فقط برخی از انواع موسیقی می‌دانند.

 قالی ‌بافی و منسوجات:

قالی‌ بافی و منسوجات از هنرهای دستی و سنتی مهم در کشورهای اسلامی به ویژه در ایران و آسیای مرکزی است که شهرتی جهانی دارد.

هنر اسلامی

سفالگری و کاشی ‌کاری:

وسایل و محصولات مختلف از سفال و سرامیک در تمامی مناطق مسلمان‌ نشین با اندکی اختلاف در نوع مواد اولیه، رنگ و طرح ‌های تزئینی همواره تولید می‌ شده است؛ از این رو محصولات هر ناحیه به خوبی قابل تشخیص از فرآورده‌های سایر نقاط است.

هنر اسلامی

بسیاری از نقوش تزئینی این سفالینه‌ ها از آثار برجسته هنری به‌ شمار می‌ آیند. همچنین کاشی‌ کاری به عنوان پوششی تزئینی برای ساختمان‌ ها به ‌ویژه در ایران و آسیای مرکزی رشد شگرفی را تجربه کرده است و از مفاخر هنر اسلامی و بلکه هنر جهانی محسوب می ‌شوند.

هنر اسلامی

هنرهای نمایشی

علاوه بر انواع هنرهای مختلف نمایشی مانند نمایش‌ های خیمه ‌شب بازی یا سایه عروسک ‌ها و مانند آن‌ ها، تعزیه در ایران که نوعی نمایش سنتی در سوک مصائب حسین بن علی (ع) است یکی از نمونه ‌های بارز هنرهای نمایشی سنتی در جهان اسلام می‌ باشد.

هنر اسلامی

منابع:

پاکباز، رویین. (1390). دایره المعارف هنر. فرهنگ معاصر: تهران.

گری، بازیل. (1369). نقاشی ایرانی [ترجمه: عربعلی شروه]. عصرجدید: تهران.

بورکهارت، تیتوس. (1387). هنراسلامی [ترجمه: امیر نصری]. حقیقت: تهران.

برچسب: هنر اسلامی

دیدگاه خود را ارسال کنید

* نام و نام خانوادگی
* ايميل: (ايميل شما منتشر نمي شود)
* متن نظر:
* عبارت امنيتي را وارد نماييد