رنگرزی سنتی

1397-05-07
رنگرزی سنتی

دنیای اطراف ما سراسر رنگ است. بدون رنگ همه چیز تهی و خالی از روح و معنا خواهد بود. رنگرزی همانطور که از نامش پیداست عملی است که طی آن، ماده رنگی در شرایط معینی از درجه حرارت و زمان به الیاف و یاکالای منسوج از نوع معینی اثر می گذارد و آن را رنگ می کند.

رنگرزی سنتی رنگرزی یا صباغی به فرایندی گفته میشود که در طی آن کالای نساجی مثل الیاف، نخ، پارچه و یا پوشاک در محلولی که شامل مواد رنگزا و مواد شیمیایی است، رنگ آمیزی گردد و مولکول های رنگ، با دوامی نسبی با مولکولهای کالای نساجی، پیوند محکمی برقرار نمایند.در رنگرزی، ماده رنگزا به ‌طور کلی، به همه مواد طبیعی یا شیمیایی که قابلیت رنگرزی الیاف یا منسوجات را دارند اطلاق می شد. رنگ کالای رنگرزی شده نباید به آسانی در اثر شستشو یا قرار گرفتن در برابر نور از بین برود.

رنگرزی و چاپ دو روش رنگ کردن پارچه است که تفاوت های اساسی با یکدیگر دارند.رنگرزی سنتی و صنعتی دو روش متداول در رنگرزی می باشند.

در رنگرزی سنتیهیچ نوع مواد شیمیایی و عوامل صنعتی دخالت ندارد و از مواد رنگزای طبیعی برای رنگ کردن استفاده می شود. برای این امر عموما از پاتیل های بزرگ مسی برای رنگ کردن  کالای نساجی استفاده می شود.

رنگرزی سنتی

رنگرزی در ایران سابقه دیرینه ای دارد. فرش دستباف از هنرهای فاخر صناعی ایران، مجموعه ای از چندین هنر و صنعت، و نماینده ذوق، سلیقه و خلاقیت و از چهره های بارز قومی، بومی و ملی این سرزمین است. آنچه در این هنر ازدیگر عوامل، مهم می نماید، رنگرزی سنتی به وسیله رنگزاهای طبیعی است.

رنگرزی سنتی

تعداد زیادی از گیاهان دارای خواص رنگزایی نهفته هستند، این خواص سبب به وجود آمدن رنگهای فراوانی در حمام رنگرزی شده است.

رنگرزی سنتی

رنگرزی طبیعی ، حاصل رنگرزی با مواد رنگیحیوانی، نباتی و معدنی است که این مواد رنگزای از گیاهانی مثل: نیل، روناس، قرمز دانه، اسپرک، وسمه، پوست بعضی از میوه ها، چای و قهوه به دست می آید.

ریشه، برگ، میوه و پوست این نباتات منبع مواد رنگزا هستند. از دیگر رنگ ها میتوان به انواع رنگ های حیوانی، که موجوداتی مانند حشره قرمز دانه و صدف ارغوان مولد آنها هستند ورنگزاهای معدنی که از معادن استخراج می شوند مانند خا ک رس اشاره کرد. رنگ های طبیعی به کار رفته در هنر ایرانی در پیوند با طبیعت و جهان بر جلوه پیرامون، هزاران معنی و نقش می آفرینند.

رنگرزی سنتی

علم رنگرزی در گذشته بسیار پیچیده بود و رموز آن همیشه در خانواده های رنگرز باقی می ماند و کمتر کسی می توانست از اسرار آن آگاهی یابد. هر رنگرز با بکار بردن شیوه های مختص به خود رنگ هایی با تونالیته های مشخص را تولید می کند که مشابه آنها را تقریباً در سایر کارگاه ها نمی توان یافت به همین دلیل مشخصه رنگ یکی از عوامل تشخیص بافته های مناطق مختلف می تواند باشد.

وولف در کتاب صنایع دستی کهن ایران اشاره کرده است که به دست آوردن اطلاعات کامل درباره ی رنگرزی کار بسیار دشواری است زیرا صدها سال است که دستورالعمل ساختن رنگ ها از پدر به پسر  می رسد و علت آن به دلیل آن است که یک رنگ کاره خوب از حقوق نسبتا بالایی برخوردار بود و در جامعه مورد احترام قرار داشت. به همین خاطر اطلاعات ساخت رنگ به راحتی در اختیار افراد خارج از خانواده قرار نمی گرفت.

رنگرزی سنتی

در رنگرزی برای رنگ پذیری الیاف در بیشتر مواقع جهت جذب بیشتر و تثبیت بهتر رنگینه روی کالای مورد نظر به یک ماده واسطه  نیاز است که اصطلاحا آن را  در رنرگرزی سنتی دندانه می نامند. در ایران اکثرا از زاج به عنوان دندانه استفاده می شود. که این زاج معمولا زاج سفید ، زاج پتاسیم و کروم است.

رنگرزی سنتی

به طور کلی رنگرزی از دو مرحله ی دندانه کردن و رنگرزی تشکیل می شود  که نیازمند شناخت خوب الیاف  رنگ ها و مواد اولیه است. عمل دندانه کردن را می توان قبل و یا بعد از رنگرزی انجام داد ولی مرسوم این است که در حین رنگرزی انجام شود.

مرحله رنگرزی به ترتیب در مراحل زیر صورت می گیرد:

1-خیساندن کلاف

2- دندانه کردن الیاف( در صورتی که مرحله دندانه کردن قبل از رنگرزی انجام شود)

3-رنگرزی

4-ثبات رنگ

در مرحله رنگرزی حمام رنگ را آماده کرده و کلاف های شسته و دندانه شده را به حمام رنگ اضافه می کنیم. دمای حمام را به تدریج به جوش می رسانیم و اجازه می دهیم تا مدت زمان مورد نیاز کلاف ها در رنگ بجوشند. در این حین لازم است هر پنج دقیقه یکبار کلاف را با چوب هم بزنیم  تا در رنگ غوطه ور گردد و رنگ به خوبی به همه قسمت های کلاف برسد.

رنگرزی سنتی

سپس اجازه می دهیم حمام رنگ به مرور سرد شود و کلاف ها را از آن خارج می کنیم. اول با آب نیمه گرم و سپس با آب معمولی وسرد به خوبی کلاف ها را شسته و اجازه می دهیم در مجاورت هوا خشک گردد.

رنگرزی سنتی

منظور از ثبات رنگ همان مقاومت رنگی کالای رنگ شده در مقابل عواملی همچون شستشو، نور، سایش و حلال های شیمیایی است. این ثبات رنگی با توجه به ماده رنگزا و الیاف ، به شیوه های مختلف صورت میگیرد.

برای مثال در برخی موارد اکسید شدن باعث ایجاد ثبات رنگ می شودو در برخی دیگر با افزودن موادی به الیاف ثبات رنگی آن افزایش می یابد.

به هر تقدیر، باید توجه داشت که یکی از ویژگی های قالی ایران که از گذشته تا به امروز باعث شهرت و اعتبار جهانی آن بوده است، ویژگی رنگ و رنگرزی آن است که به واسطه استفاده از مواد رنگزای طبیعی در رنگرزی الیاف مصرفی قالی، همه مهارت، تخصص و هنر دست اندرکاران قالی را جلوه گر می سازد. این حرفه به صورت اسرارخانوادگی نسل به نسل انتقال یافته و همواره با هنر ایرانی به صورت یک اثر ملی و فرهنگی خود را در فرش دستباف نشان داده است. امروزه بازارهای جهانی فرش دستباف علاقمند رنگ های گیاهی است، از  جمله دلایل آن جاذبه رنگ های طبیعی در برابر رنگ های مصنوعی است، دلیل دوم آن سالم بودن رنگ های طبیعی در زمان مصرف است و دلیل سوم آن جنبه اجتماعی و فرهنگی آن است که ایجاد اشتغال در داخل کشور نموده و هنر و فرهنگ ایرانی را با صدور فرش دستباف صادر می نماید.

رنگرزی سنتی

منابع:

  •        وولف، هانس. (1389). صنایع دستی کهن ایران {ترجمه: سیروس ابراهیم زاده}. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  •        صدری، نسرین. (1386). رنگرزی الیاف و نخ. تهران: جهاد دانشگاهی واحد صنعتی شریف.
  •        شکری، لطف الله. (1395). رنگزاهای طبیعی. تهران: شمال پایدار.

 

برچسب: رنگرزی سنتی

دیدگاه خود را ارسال کنید

* نام و نام خانوادگی
* ايميل: (ايميل شما منتشر نمي شود)
* متن نظر:
* عبارت امنيتي را وارد نماييد