ارسی از دیروز تا امروز

1397-04-10
ارسی از دیروز تا امروز

 ارسی، چیدمان چوب و شیشه، یادگاری از روزگاران قدیم و الهام گرفته از طرح های اصیل اسلیمی كه در ساخت درها و پنجره بنا ها به كار می رفت، اكنون دیگر متداول نیست و تنها در خانه های برجای مانده از قدیم دیده می شود، این دست ساخته های اصیل چوبی هرچند در حال حاضر به دلایل مختلف دیگر ساخته نمی شود اما در سرتاسر ایران زمین در شهر ها و روستا های قدیمی هنوز وجود دارد و زیباتر از آن است كه از یادها فراموش شود.

ارسی

 واژه ارسی در فرهنگ عمید به معنی در اتاقی است كه بر روی حیاط باز می شود. استاد «محمدكریم پیرنیا» از معماران پیشكسوت قدیمی در تعریف واژه ارسی معتقد است كه برخی گمان می كنند ارسی به پنجره ای اطلاق می شود كه به تدریج از معماری روسی در ایران رواج یافته در صورتی كه پیش از آنكه ارسی در معماری روسی جایی باز كند در بناها و نقاشی های ایران مشاهده شده است.

با بهره گیری از تاریخ معماری می توان گفت، در قرن هشتم هجری نمونه های فراوانی از رسم عناصر هندسی، گل و بته بر روی لوازم چوبی مانند منبر، درب امامزاده ها، صندوق مزار و رحل قرآن خلق شد. از اوایل قرن نهم هجری نیز این هنر رونق دیگری یافت و صنعتگران از مشبك و گره چینی در ساخت پنجره های منازل و كاخ ها استفاده كردند، همچنین از دوران صفویه به بعد هم با تعبیه شیشه های رنگی در چوب های مشبك ارسی ها ساخته شد.

ارسی

ارسی

در حال حاضر ارسی و گره چینی كه یادگاری از زمان قدیم است در اغلب نقاط كشور مشاهده می شود و نمایی منحصر به فرد و متفاوت برای خانه های قدیمی ساخته است. تقارن كامل در شكل، فرم و رنگ كه از طرح های اسلیمی نشات گرفته و با تكه های كوچك چوب به شكل ستاره های چندپر پیاده شده، ویژگی مشترك پنجره های مشبك گره چینی در سرتاسر ایران زمین به شمار می آید كه در ارسی ها شیشه های الوان به رنگ های زرد، سبز، قرمز و آبی به آن اضافه شده است. در شمال ایران نیز ساخت ارسی مانند دیگر نقاط كشورمرسوم بوده است با این تفاوت كه به دلیل رطوب هوای شمال از چوب درخت آزاد یا ازدار كه مقاوم است و دوام بیشتری دارد استفاده می شد ولی در مقابل در مناطق خشك جنوبی و مركزی كشور از چوب چنار برای كار گره چینی استفاده می كردند.

ارسی

 اما پنجره های گره چینی شده و ارسی ها چه ویژگی های داشته است:

رضا قاسم آبادی، كارشناس مرمت سازمان میراث فرهنگی استان گلستان یكی از آن افرادی است كه مرمت ارسی ها را انجام می دهد، وی كه با پشتكار و تلاش خویش توانسته قطعات آسیب دیده ارسی ها را جدا و سپس دوباره بازسازی و مونتاژ كند درباره پنجره های گره چینی و ارسی در این استان می گوید به نظر می رسد نصب ارسی ها بسته به زمستان نشین و یا تابستان نشین بودن اتاق ها فرق داشته است.

وی می افزاید: در اتاق های تابستان نشین ارسی ها كه بالای درب اتاق ها نصب می شد نقش بادخور را ایفا می كرد. این پنجره های مشبك در هوای گرم، باد ملایم و مطبوع را با كوران هوا به داخل اتاق هدایت می كرد و به همین سبب ارسی ها در اتاق های تابستانی شیشه نداشتند، درحالی كه در اتاق های زمستان نشین شیشه دار بودند و شیشه به كار رفته در این گونه ارسی ها دست ساز و به سبب كمبود شیشه در آن زمان بسیار گران بوده و آن طور كه ما اطلاع پیدا كردیم خمیر شیشه ها در این منطقه از روسیه وارد شده است. قاسم آبادی درباره چند رنگ بودن شیشه ارسی ها هم می گوید علاوه بر انعكاس رنگارنگ و تلطیف نور به داخل اتاق ها، شیشه های رنگی سبب می شود خزندگانی همچون مارمولك و مار احساس وحشت كنند و وارد اتاق نشوند كه این را از ویژگی های جالب درباره ارسی ها می توان برشمرد.

ارسی

وی از ویژگی های ساخت ارسی هم می گوید: در ساخت این پنجره های چوبی از میخ استفاده نمی شود و اگر هم استفاده شده میخ ها چوبی بوده است. برای محكم كردن ارسی ها كه تكه هایی چوب آن را تشكیل داده اند چفت و بست یا همان زبانه نر و مادگی استفاده می شد و با اینكه هیچ وسیله وصل كننده دیگری مانند چسب هم به قطعات ارسی ها زده نمی شد اما بسیار محكم ساخته شده اند.

قاسم آبادی درباره وضع دست ساخته های چوبی گره چینی در منطقه می گوید: ساخت گره چینی دیگر منسوخ شده و هیچ كس آنها را سفارش نمی دهد به علاوه اینكه در شمال كشور استادكاری هم باقی نمانده اما مرمت آثار باقی مانده در خانه های قدیمی، یكی از اقداماتی است كه برای حفظ گره چینی ها از سوی سازمان میراث فرهنگی انجام می گیرد.

وی با اشاره به اینكه در خانه های قدیمی منطقه، نورگیرهایی كه با گره چینی ساخته شده هنوز وجود دارد می افزاید: خیلی از ارسی های قدیمی هم اكنون از بین رفته و درباره تعدادی هم كه باقی مانده همكاری خود مردم برای حفظ آنها نیاز است.

ارسی

 با وجود اینكه ساخت پنجره های مشبك گره چینی شده دیگر رواج ندارد اما به گفته این كارشناس می توان از آنها در دكوراسیون داخلی خانه ها در اتاق های پذیرایی یا نورگیرها استفاده كرد، همچنین می توان از آنها در اماكن تجاری و خدماتی مانند سفره خانه ها، رستوران ها و هتل بهره برد.

    حسین دباغ، كارشناس مرمت سازمان میراث فرهنگی استان گلستان نیز درباره ارسی ها می گوید این دست ساخته های چوبی زیبا در سطح این استان در فضاهای مهم خانه های قدیمی كه دارای تزئینات بوده و مساحت بیشتری داشته نظیر میهمان نشین ها و تالارها مشاهده می شود.

ارسی

 به گفته وی درباره ارسی های كه در گلستان ساخته شده هیچگونه مطالعات جامعی تاكنون انجام نگرفته و در نتیجه نمی توان به طور دقیق درباره آنها اظهار نظر كرد، به همین سبب درباره تفاوت های احتمالی آنها نیز با دیگر نقاط كشور نظیر استان اصفهان و كردستان كه مهد ساخت ارسی است نمی توان مقایسه ای انجام داد.

دباغ ادامه می دهد بسیاری از پنجره های ارسی و گره چینی قدیمی در استان اكنون خراب شده یا از میان رفته است، علاوه برآن تعدادی از سوی مالكان برای كار تزئینات داخلی منازل گرانقیمت فروخته شده و درباره برخی نیز ازسوی مالكان بناهای قدیمی اجازه دسترسی به آنها داده نمی شود البته مواردی هم بوده كه مردم منطقه ارسی های با ارزش را برای استفاده خصوصاً در اماكن مقدس اهدا كرده اند.

ارسی

این كارشناس مرمت میراث فرهنگی همچنین گرانی چوب، مقرون به صرفه نبودن كار، تجاری شدن هنر، ماشینی بودن مصالح ساختمانی، نبود اساتید زبردست، عدم حمایت سازمان ها و حتی از یاد رفتن این هنر قدیمی از سوی مردم را از دلایل منسوخ شدن ارسی ها می داند.

وی سازمان میراث فرهنگی گلستان را در امر تزئینات وابسته به معماری بناهای قدیمی ضعیف می داند و می افزاید: نبود متخصصان این رشته و اهمیت ندادن به تزئینات بناها وضعیتی را پیش آورده كه تنها به ابنیه توجه می شود حتی هیچ فصل اعتباری برای مطالعات پژوهشی درباره تزئینات معماری در استان اختصاص نمی یابد.

اكنون در استان گلستان در شهر تاریخی گرگان در خانه های قدیمی كبیر، باقری، دیانی، خراسانی، شفیعی و بسیاری دیگر كه مربوط به عصر قاجاریه است و همچنین در دیگر شهرها و روستاهای منطقه دست ساخته های چوبی ارسی و گره چینی مشاهده می شود. این هنر زیبا و اصیل ایرانی كه تا قبل از دوره پهلوی رواج داشته اكنون گنجینه ای از میراث برجای مانده در خانه های با ارزش قدیمی گلستان است.

ارسی

منابع:

  •        کریمیان، معصومه. (1387). ارسی، رقص نور با ساز چوب و شیشه. روزنامه ایران، ۱۴/۱/۸۷.
  •        پیرنیا، محمد کریم. (1392). آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران: سروش دانش.

دیدگاه خود را ارسال کنید

* نام و نام خانوادگی
* ايميل: (ايميل شما منتشر نمي شود)
* متن نظر:
* عبارت امنيتي را وارد نماييد