نگاهی کوتاه بر هنر ملیله کاری

1396-03-09
نگاهی کوتاه بر هنر ملیله کاری

«مليله سازي» که از جمله ظريف‌ترين رشته هاي فلزکاري و يکي از برجسته‌ترين صنايع دستي ايران به شمار می آید حاصل کار با طلا ، نقره و مس است که به صورت مفتول‌هاي باريک درآمده و با صرف وقت و دقت فوق العاده و مهارت و هنرمندي مليله کار ، تبدیل به یک شی ارزشمند می شود.

قدیمی­ترین اشیاء ملیله­ای ایران، به روایت اکثر محققان به­سال­های 550 تا 330 قبل میلاد تعلق دارد. چرا که طی سال­های یاد شده، به سبب رواج استعمال ظروف گران­قیمت از سوی طبقه ثروتمند، صنعتگران فلزکار به­ویژه زرگران و نقره­کاران، تمامی توجه خود را به زیباتر ساختن ظروف، معطوف داشتند و کوشیدند تا به فرآورده­های مصرفی، حالت زینتی بدهند و با آنکه بر اثر تاراج اسکندر و سپاهیان او، از ظروف و اشیاء فلزی گرانقیمت این دوره که غنایمی کم­وزن و پربها بودند، اثر چندانی باقی نماند ولی آنچه یک دو قرن اخیر، طی کاوش­های باستان­شناسی یا به­طور تصادفی از دل خاک بیرون آمده، نظیر گنجینه جیحون، همدان، شوش، نشانه ملیله­کاری و مؤید مهارت و استادی صنعتگران ملیله­کار در ایران قبل از میلاد می­باشد. طی سال­های 330 تا 224 قبل از میلاد، ساخت مصنوعات ملیله در ایران، رواج قابل ملاحظه­ای داشته و آثار بدست آمده در «دورااورپوس» گواه آن است که تولید فرآورده­هایی از مفتول نقره، طی سنوات یاد شده در ایران رایج بوده است. در سال­های بعد از ظهور اسلام، مقداری ملیله از منطقه «ری» بدست آمده که به قرن دوازدهم میلادی تعلق دارد. اما متأسفانه از آنجاکه بیشتر اشیاء ملیله­ای ایرانی اعم از طلا و نقره به دلیل استفاده مجدد از فلز آن، ذوب شده هم اینک از آنها نمونه­های زیادی دردست نیست تنها از دوره قاجاریه، آثاری باقی مانده است. اما مسلم آن است که اوج ملیـله­کاری در اصفهان و زنجان عصر صفوی بوده است.

شیوه کار در این هنر بدین صورت است که در ابتدا برای تهیه نوارهای ملیله، نقره (با عیار حدوداً9/99) در کوره قرار داده می شود ، (تصویر1)پس از ذوب شدن در داخل ریجه (قالب فلزي است كه نقره بعد از ذوب داخل آن ريخته مي شود. ريجه دو نوع است1- مدادي: كه جهت تهيه شمش استفاده مي شود2- كتابي:كه براي ساخت نقره صفحه اي استفاده مي شود.) ریخته می شود که پس از سرد شدن نقره ای به طول 25 الی 30 سانتی متر و به قطر حدودی 5 میلی متر بدست می آید.

 ملیله کاری

تصویر1- شمش نقره

در مرحله بعد، قطعه نقره ای را بر روی سندان می گذارند و به کمک یک چکش، آن را به میله ای چهار پهلو تبدیل می کنند و مجدداً بوسیله چراغ کوره ای با شعله گاز حرارت میدهند تا انعطاف پذیری پیدا کند، سپس آن را از دستگاه نورد عبور داده تا به صورت مفتول های باریکی درآید.(تصویر2)

ملیله کاری 

تصویر2- نورد شمش نقره

 در بالای دستگاه نورد، چرخ دنده ای قرار داردکه بوسیله آن می توان دستگاه را تنظیم و مفتول هایی با قطرهای مختلف به دست آورد. مفتول های باریک را مجدداً، در معرض حرارت و سپس در درون موم قرار میدهند تا کاملاً موم اندود شود و آماده حدیده کردن (ابزاري است براي تهيه مفتولهاي نقره با قطرهاي مختلف بشكل استوانه كه از دو لايه بيروني و دروني تشكيل شده است.) شوند. (تصویر3)

ملیله کاری

تصویر3- حدیده یاقوتی

 براي حديده كردن، ابتدا مفتول نقره را از بزرگ‌ترين سوراخ حديده عبور و سپس آ‌ن‌را از سوراخ‌هاي كوچک‌تري مي‌گذرانند. در پايان كار، مفتول را از كوچک‌ترين سوراخ حديده عبور مي‌دهند، تا مفتول بسيار نازک و ظريفي با قطر يكنواخت و با شماره 25، بدست آيد. آن‌گاه دو رشته از اين مفتول نازک را بصورت دولايي مي‌تابند و مفتول دولاتاب را، از ميان قسمت مسطح غلطک دستگاه نورد عبور مي‌دهند و در نتيجه از دستگاه نورد نوار باريکي به قطر تقريبي کمتر از نيم ميلي‌متر خارج مي‌شود، که همان نوار مليله مي‌باشد.(تصاویر5-4)

ملیله کاری 

تصویر4- تاباندن نوار نقره

ملیله کاری

تصویر5- نورد نوار ملیله

بعد از آماده شدن نوار مليله، صفحه فلزی مستطیل شکلی که معمولاً از جنس مس و دارای ابعاد و اندازه­های مختلف است را انتخاب و یک سطح آن را کاملاً موم اندود می­کنند. به­طوری­که لایه­ای به ضخامت سه تا چهار میلی­متر از موم روی صفحه را بپوشاند. سپس قالبی را که به شکل محصول مورد نظر بریده شده، روی صفـحه مسـی قرار داده و نـوار نقـره­ای را که دارای پهـنایی بیـش از نوار ملیـله است، از اطراف قالب می­گذرانند تا شکل مورد نظر را به خود گرفته و درون موم قرار گیرد. (تصویر 6) سپس به وسیله دیواره­های بعدی، طرح کلی را تقسیم­بندی کرده و میانه سطوح را با نقش­های ملیله که قبلاً به وسیله دست و انبری ظریف به وسیله ملیله ساخته شده، پر می کنند و در آخرين مرحله بوسيله مفتول‌هاي آهني بسيار ظريف، نقوش را به يكديگر مي‌بندند تا اشكال ساخته شده به هم نخورد. (تصویر7)

ملیله کاری

تصویر6- دیواره بندی و چیدن ریز نقش ها

ملیله کاری

تصویر7- چیدن ریز نقش ها

سپس به­وسیله ذوب کردن موم، اسکلت ملیله ساخته شده را از صفحه مسی جدا می­کنند. این اسکت بر روی سطح همواری قرار گرفته و مقداری گرده لحیم که مخلوطی از براکس و براده نقره است، روی آن ریخته و شعله گاز بر روی آن حرکت داده می­شود. بر اثر این کار، گرده لحیم ذوب شده و باعث اتصالات نقش­های کوچک با یکدیگر و همچنین دیواره نقش می­گردد. پس از آنکه عمل آتشکاری انجام شد، سیم­های فولادی را بریده و جـدا می­سازند و محصول را در تشکی که حاوی محلول رقیق اسید سولفوریک است، قرار می­دهند یا در داخل ظرف محتوی زاغاب (محلول زاج سفید و آب) می­جوشانند تا اضافات و لکه­های روی نقره از بین برود. (تصویر8)

ملیله کاری

تصویر8- اسیدکاری

در پایان به کمک برس سیمی ظریفی، ملیله ساخته شده را پاک کرده و ناهمواری­های احتمالی را به وسیله سوهان­های ظریف و سمباده از بین برده و پرداخت می­کننند. (تصویر9)

ملیله کاری

تصویر9- پرداخت نهایی

نوع دیگری از ملیله، محصولاتی است که به وسیله خم کردن و لحیم دادن صفحات ملیله­ای ساخته می­شود. شیوه تولید چنان است که ابتدا از ملیله، صفحه­هایی به اندازه­های مورد نظر تهیه و سپس به کمک آنها محصولاتی نظیر پایه استکان، لیوان، قنددان، گلاب­پاش، سینی، گل­سینه و... می­سازند و به وسیله نقره عیار پایین، دسته و پایه آن را ساخته و بر روی کار سوار می­کنند.

   نقوش رایج در ملیـله­کـاری اکثراً ذهـنی و ملهـم از طرح­های قدیمی و سنتـی است که معـروف­ترین و رایج­ترین آنها در زنجان عبارتست از: «ماشین مله­سی» (یا ماشین ملیله) که این نقش معمولاً پس از دیواره چیده می­شود و مشخص­تر از بقیه قسمت­هاست و در حاشیه به­کار برده می­شود. «واو ملیله» که شبیه واو فارسی است. «ارمنی مله جقه» که در سایر رشته­های صنایع دستی از جمله قلمکارسازی و ترمه­بافی «بته جقه» نامیده می­شود. همین­طور سایه ملیله، برگ فرنگ، ریز جقه، غنچه، سرچشمه، چهار چشمه.

   درحال حاضر ملیله­کاری در تهران، زنجان و اصفهان رواج دارد. محصولات ملیله­کاران اصفهانی بیشتر فرآورده­های تزیینی همچون زیورآلات و محصولات ملیله­کاران زنجانی بیشتر فرآورده­های مصرفی­تر نظیر سینی، قندان و ... است. امروزه ماده اولیه ملیله­کاران، نقره است که به وسیله ذوب کردن سکه­های نقره یا قراضه­های ظروف نقره تأمین می­شود. به بیان دیگر استفاده از طلا چندان معمول نیست و ندرتـاً با استفاده از طـلا، شیء سفارشی ساخته می­شود.

 

منابع و مآخذ:

1-    توحیدی، فائق، 1386، مبانی هنرهای فلزکاری، نگارگری، سفالگری، بافته‌ها و منسوجات، معماری، خط و کتابت، تهران: انتشارات سمیرا.

2-    یاوری، حسین، 1387، فلزکاری، چاپ دوم، تهران: انتشارات سوره مهر.

 

 

دیدگاه خود را ارسال کنید

* نام و نام خانوادگی
* ايميل: (ايميل شما منتشر نمي شود)
* متن نظر:
* عبارت امنيتي را وارد نماييد